Της Εύας Καλογήρου
Η αυξημένη παρουσία του λαγοκέφαλου (Lagocephalus sceleratus) στις ελληνικές θάλασσες αποτελεί πλέον ένα από τα πιο συζητημένα θέματα των τελευταίων ημερών, με επιστήμονες και επαγγελματίες αλιείς να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τις επιπτώσεις στο θαλάσσιο οικοσύστημα και την αλιεία.
Τα συχνά δημοσιεύματα, οι αναφορές για δαγκώματα σε λουόμενους και η ανησυχία που κυριαρχεί στην κοινή γνώμη μάς οδήγησαν να αναζητήσουμε τη φωνή της επιστήμης. Ο Δημήτρης Κλαουδάτος, Αναπληρωτής Καθηγητής Αλιείας στο Τμήμα Γεωπονίας Ιχθυολογίας και Υδάτινου Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, απαντά στις ερωτήσεις μας με στόχο την ενημέρωση αλλά και την καθησύχαση της τοπικής κοινωνίας.
Με αφορμή τα συχνά δημοσιεύματα για την εξάπλωση των λαγοκέφαλων στη χώρα, ποια είναι η εικόνα στην περιοχή της Θεσσαλίας;
Ο λαγοκέφαλος βρίσκεται σε φάση πλήρους εδραίωσης στις ελληνικές θάλασσες. Έχει ήδη εγκαταστήσει μόνιμους πληθυσμούς από τα Δωδεκάνησα και την Κρήτη μέχρι τον Σαρωνικό και το βόρειο Αιγαίο, ενώ εντοπίζεται ολοένα συχνότερα σε ρηχά νερά κοντά σε παραλίες. Η καταγραφή μικρών ατόμων αποτελεί ένδειξη επιτυχούς αναπαραγωγής και μόνιμης εγκατάστασης.
Ωστόσο, η εικόνα στη Θεσσαλία διαφέρει σημαντικά. Ο Παγασητικός Κόλπος, ως ημίκλειστος και σχετικά αβαθής, παρουσιάζει ιδιαιτερότητες που δεν ευνοούν τη δημιουργία μεγάλων πληθυσμών λαγοκέφαλου. Από το 2021 που η ερευνητική ομάδα μας συμμετέχει στην ετήσια διήμερη πειραματική αλιεία με μηχανότρατα στον Παγασητικό, δεν έχουμε αλιεύσει ούτε έναν λαγοκέφαλο και ούτε ένα λεοντόψαρο. Υπάρχουν όμως σποραδικές μαρτυρίες ψαράδων για εντοπισμό. Επομένως, η τοπική κοινωνία μπορεί να αισθάνεται καθησυχασμένη ότι οι ακτές της Μαγνησίας και της Λάρισας παραμένουν ασφαλείς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να εφησυχάζουμε, καθώς το φαινόμενο βρίσκεται σε δυναμική εξέλιξη.
Αν ένας πολίτης ή ένας ερασιτέχνης αλιέας βρεθεί μπροστά σε έναν λαγοκέφαλο, ποιες είναι οι βασικές οδηγίες διαχείρισης και τι πρέπει να αποφύγει;
Ο λαγοκέφαλος εγκυμονεί διπλό κίνδυνο για τον άνθρωπο. Ο πρώτος είναι τοξικολογικός: τα εσωτερικά του όργανα, ιδίως το συκώτι, τα γεννητικά όργανα, το έντερο και το δέρμα, περιέχουν τετροδοτοξίνη, μια εξαιρετικά ισχυρή νευροτοξίνη που δεν καταστρέφεται με το μαγείρεμα ούτε με την κατάψυξη και για την οποία δεν υπάρχει αντίδοτο. Η θανατηφόρα δόση για τον άνθρωπο υπολογίζεται σε μόλις 1–2 mg. Ο δεύτερος κίνδυνος είναι μηχανικός: το ψάρι διαθέτει ένα ισχυρό ραμφοειδές σαγόνι με τέσσερα συμφυμένα δόντια, ικανό να προκαλέσει σοβαρούς τραυματισμούς ή ακόμα και ακρωτηριασμούς δακτύλων. Σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο, κατά το διάστημα 2004–2023, καταγράφηκαν 27 θάνατοι από κατανάλωση και 28 περιστατικά δαγκωμάτων σε ανθρώπους.
Οι βασικοί κανόνες είναι σαφείς: σε καμία περίπτωση δεν καταναλώνεται, δεν καθαρίζεται, δεν μαγειρεύεται, δεν μπαίνει στην αγορά. Ο λαγοκέφαλος αναγνωρίζεται σχετικά εύκολα: ατρακτοειδές σώμα, ασημί κοιλιά σε αντίθεση με σκούρα ράχη, απουσία λεπιών, σκούρα στίγματα κατά μήκος της ράχης και το χαρακτηριστικό «ράμφος». Σε περίπτωση αλίευσής του, ο ψαράς πρέπει να αποφεύγει κάθε επαφή με γυμνά χέρια κοντά στο σαγόνι. Αν κάποιος λουόμενος αντιληφθεί λαγοκέφαλο σε ρηχά νερά, οφείλει να απομακρυνθεί ήρεμα, χωρίς να τον προκαλεί. Δεν πρόκειται για επιθετικό ψάρι εκ φύσεως, ωστόσο μπορεί να δαγκώσει κατά λάθος αν μπερδέψει κάποιο σημείο του σώματος με τροφή.
Βάσει των επιστημονικών σας εκτιμήσεων, πώς αναμένεται να εξελιχθεί το φαινόμενο τα επόμενα χρόνια;
Δυστυχώς, η γενική τάση είναι σαφής και δεν υποδεικνύει αναστροφή του φαινομένου στο προβλέψιμο μέλλον. Η Μεσόγειος θερμαίνεται ταχύτερα από τον μέσο παγκόσμιο ωκεανό, γεγονός που καθιστά τα ελληνικά νερά ολοένα πιο φιλόξενα για τροπικά και θερμόφιλα είδη. Ο αριθμός των εδραιωμένων ξενικών ειδών στη Μεσόγειο αυξήθηκε κατά περίπου 40% μέσα σε μόλις 11 χρόνια, ενώ βιοκλιματικά μοντέλα προβλέπουν περαιτέρω μετατόπιση ειδών προς βορειότερες και δυτικότερες περιοχές, συμπεριλαμβανομένων του Αιγαίου, του Ιονίου και της Αδριατικής. Αυτό που ήδη παρατηρείται στην Κρήτη, όπου η συμμετοχή των ξενικών ειδών στα αλιεύματα αυξάνεται σταθερά, ενδέχεται να αποτελεί προπομπό των αλλαγών που θα ακολουθήσουν σε βορειότερες ελληνικές θάλασσες.
Σε ορίζοντα δεκαετιών, είναι πιθανό να δούμε μια περισσότερο «τροπικοποιημένη» Μεσόγειο, με σημαντικές αλλαγές στη σύνθεση των θαλάσσιων κοινοτήτων. Ωστόσο, το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις δράσεις που θα αναλάβουμε: μείωση της υπεραλίευσης, συστηματική παρακολούθηση, έγκαιρη ανίχνευση νέων εισβολών, ενημέρωση των πολιτών και αποφασιστικές πολιτικές διαχείρισης σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Πρέπει να μάθουμε να προσαρμοζόμαστε: η θάλασσα δεν θα γίνει αφιλόξενη αν εμείς δεν τη μεταχειριστούμε εχθρικά.
Υπάρχει κινητοποίηση ή συνεργασία με το αρμόδιο Υπουργείο; Τρέχει κάποιο κρατικό πρόγραμμα ή έρευνα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και πώς μπορούν να βοηθήσουν οι ψαράδες;
Ναι, υπάρχει σημαντική κινητοποίηση. Στις 20 Ιουνίου 2026, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ανακοίνωσε ότι επεξεργάζεται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο δράσης που περιλαμβάνει πιλοτική δράση στοχευμένης εξαλίευσης του λαγοκέφαλου από επαγγελματίες παράκτιους αλιείς, με οικονομικό κίνητρο για τη συμμετοχή τους, ουσιαστικά μια «επικήρυξη» του είδους. Πρότυπο αποτελεί το αντίστοιχο πρόγραμμα που εφαρμόζεται ήδη στην Κύπρο.
Από πλευράς Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, η ερευνητική ομάδα μας πραγματοποιεί συστηματική παρακολούθηση στον Παγασητικό Κόλπο μέσω ετήσιων πειραματικών αλιειών και συμμετέχει ενεργά σε δίκτυα καταγραφής ξενικών ειδών. Ο ρόλος των ψαράδων της περιοχής είναι καίριος: αποτελούν τα πρώτα «μάτια» παρατήρησης στη θάλασσα. Κάθε πληροφορία για εντοπισμό λαγοκέφαλου ή άλλου ξενικού είδους, ιδίως στον Παγασητικό, τον κόλπο του Βόλου ή τις ακτές της Λάρισας, μπορεί να κοινοποιείται στο Τμήμα Γεωπονίας Ιχθυολογίας και Υδάτινου Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Αν είναι δυνατόν, η αναφορά θα πρέπει να συνοδεύεται από φωτογραφία και στοιχεία τοποθεσίας. Η συμμετοχική επιστήμη (citizen science) αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της θαλάσσιας παρακολούθησης, και η βοήθεια των ψαράδων, των δυτών και των πολιτών γενικότερα είναι ανεκτίμητη.
Περράκης: «Απειλή για την αλιεία – Χρειάζονται άμεσα μέτρα»
Την ίδια στιγμή, την έντονη ανησυχία του για την εξάπλωση των λαγοκέφαλων και τις επιπτώσεις τους στην αλιεία εκφράζει μιλώντας στη LarissaPress ο πρόεδρος των Αλιέων Βόλου και Μαγνησίας Παναγιώτης Περράκης, επισημαίνοντας ότι το φαινόμενο έχει ξεκινήσει εδώ και περίπου 15 χρόνια από την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα και σταδιακά επεκτείνεται σε ολοένα και περισσότερες περιοχές της χώρας.
Όπως ανέφερε, οι λαγοκέφαλοι πολλαπλασιάζονται με ιδιαίτερα γρήγορους ρυθμούς, καθώς κάθε θηλυκό μπορεί να γεννήσει χιλιάδες αυγά, δημιουργώντας σοβαρό πρόβλημα τόσο για το θαλάσσιο οικοσύστημα όσο και για την αλιεία. «Τρώει τα πάντα, δεν αφήνει είδος ψαριού, καταστρέφει την ισορροπία της θάλασσας», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Ο πρόεδρος των Αλιέων τονίζει ότι το πρόβλημα αρχίζει να γίνεται αισθητό και στον Παγασητικό και τις Σποράδες, καθώς οι αλιείς εντοπίζουν πλέον νεαρούς λαγοκέφαλους (νεογνά), τα οποία αναπτύσσονται με ταχύτατους ρυθμούς, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες για τη μόνιμη εγκατάσταση του είδους στην περιοχή.
Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα παρατηρήσεις, στον Παγασητικό έχουν εντοπιστεί μόνο νεαρά άτομα (νεογνά) σε ανοιχτές θαλάσσιες περιοχές, χωρίς να έχουν καταγραφεί παρουσίες κοντά σε παραλίες. Αντίστοιχα προβλήματα, όπως είπε, αντιμετωπίζουν και οι αλιείς στην Εύβοια και τη Χαλκίδα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, απαιτούνται άμεσα και οργανωμένα μέτρα από την Πολιτεία, με ενίσχυση των επαγγελματιών αλιέων μέσω κατάλληλου εξοπλισμού, κάλυψης μέρους των λειτουργικών εξόδων και οικονομικών κινήτρων για τη στοχευμένη απομάκρυνση των λαγοκέφαλων. Όπως υπογράμμισε, η αποτελεσματική διαχείριση του είδους προϋποθέτει ειδικό σχεδιασμό, υποδομές και συντονισμένες παρεμβάσεις.
Αναφερόμενος στα δημοσιεύματα περί επιδότησης για την αλίευση λαγοκέφαλων, σημείωσε ότι μέχρι στιγμής δεν υπάρχει επίσημη απόφαση, επισημαίνοντας πως θα πρέπει να προηγηθεί ολοκληρωμένη μελέτη και σχεδιασμός από το αρμόδιο υπουργείο.
Παράλληλα, στάθηκε στο υψηλό κόστος που επωμίζονται οι επαγγελματίες αλιείς, τονίζοντας ότι χωρίς ουσιαστική στήριξη η αντιμετώπιση του προβλήματος καθίσταται οικονομικά ασύμφορη.
«Δεν γίνεται ένας αλιέας να ξοδεύει χιλιάδες ευρώ σε καύσιμα για να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα που τελικά τον οδηγεί σε ζημιά», ανέφερε.
Όσον αφορά τους λουόμενους, ο κ. Περράκης εμφανίστηκε καθησυχαστικός, επισημαίνοντας ότι μέχρι σήμερα δεν έχουν καταγραφεί επιθέσεις λαγοκέφαλων σε παραλίες του Παγασητικού και των Σποράδων. Ωστόσο, υπογράμμισε ότι η συνεχής εξάπλωση του είδους επιβάλλει συστηματική παρακολούθηση και εγρήγορση, ώστε να αντιμετωπιστεί έγκαιρα οποιαδήποτε εξέλιξη.
Κλείνοντας, τόνισε ότι η αλιεία αποτελεί βασικό πυλώνα της τοπικής οικονομίας και πως απαιτείται μια συνολική στρατηγική αντιμετώπισης του προβλήματος, με στόχο την προστασία τόσο των επαγγελματιών αλιέων όσο και του θαλάσσιου οικοσυστήματος.
Η εξάπλωση του λαγοκέφαλου δείχνει ότι τα ελληνικά θαλάσσια οικοσυστήματα αλλάζουν και χρειάζονται συνεχή παρακολούθηση. Στη Θεσσαλία η εικόνα παραμένει μέχρι στιγμής ήπια, όμως η εγρήγορση επιστημόνων, αλιέων και πολιτείας είναι απαραίτητη για την έγκαιρη αντιμετώπιση του φαινομένου.
