«Ο Όλυμπος δεν είναι ένα θεματικό πάρκο με απεριόριστη χωρητικότητα· είναι ένας ευαίσθητος, ζωντανός οργανισμός»
Του Άγγελου Προβιά
Η ένταξη του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO αποτελεί μια σημαντική διεθνή αναγνώριση, την ίδια ώρα όμως φέρνει στο προσκήνιο και τη μεγάλη ευθύνη για την προστασία του «βουνού των Θεών».
Η αυξανόμενη επισκεψιμότητα, οι ανεπαρκείς υποδομές και τα απορρίμματα που εξακολουθούν να αφήνονται ακόμη και σε μεγάλο υψόμετρο συνθέτουν μια ανησυχητική εικόνα.
Όπως επισημαίνει στη LarissaPress ο Βασίλης Διαμαντάπουλος, Τομεάρχης Περιφερειακής Ανάπτυξης και Συντονιστής Προγραμμάτων της Ecogenia, το πρόβλημα έχει πλέον λάβει σοβαρές διαστάσεις, με περίπου δύο τόνους σκουπιδιών να έχουν απομακρυνθεί τα τελευταία τρία χρόνια από δασικές θέσεις και μονοπάτια.
Την ίδια στιγμή, θέτει στο επίκεντρο την ανάγκη για ενιαία διαχείριση του Ολύμπου, επισημαίνοντας πως δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως «δύο διαφορετικά βουνά» επειδή χωρίζεται διοικητικά μεταξύ Θεσσαλίας και Κεντρικής Μακεδονίας. Η πρόκληση πλέον είναι ξεκάθαρη: η διεθνής αναγνώριση να συνοδευτεί από ουσιαστική προστασία στην πράξη.
Πόσο σοβαρό είναι πλέον το πρόβλημα των απορριμμάτων στον Όλυμπο; Έχει αλλάξει η κατάσταση τα τελευταία χρόνια;
Ανέκαθεν ήταν ένα πρόβλημα που έπρεπε να διαχειριστούμε, καθώς ποτέ δεν υπήρξε συνολική διαχείριση και καμία υπηρεσία δεν είχε τον κύριο λόγο στην καθαριότητα του βουνού και την απομάκρυνση των απορριμμάτων. Ο Δήμος αναλάμβανε κυρίως την καθαριότητα σε πάρκινγκ και κάποιες δασικές θέσεις όπου υπήρχαν κάδοι πάνω στον κεντρικό οδικό άξονα, ενώ τα καταφύγια, οι ιδιωτικές επιχειρήσεις και το μοναστήρι διαχειρίζονται τα δικά τους σκουπίδια.
Μέσα στα μονοπάτια, όμως, δεν υπάρχει καμία πρόληψη και καμία διαχείριση.Υπάρχει μονάχα η μέριμνα από μεμονωμένους πεζοπόρους με περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, μέσα από διοργανώσεις ορεινού τρεξίματος και ιδιωτικές πρωτοβουλίες οργανώσεων και ορειβατικών συλλόγων. Όλα αυτά, όμως, γίνονται καθαρά με εθελοντική διάθεση.
Το θέμα είναι πλέον πάρα πολύ σοβαρό, καθώς τα τελευταία χρόνια βιώνουμε μια κατακόρυφη αύξηση της επισκεψιμότητας. Αν ανέκαθεν το ζήτημα των σκουπιδιών αποτελούσε πρόβλημα, τώρα πια είναι μια ωρολογιακή βόμβα έτοιμη να σκάσει με διάφορους τρόπους: από την επιβάρυνση της βιοποικιλότητας του οικοσυστήματος και τη μόλυνση των υδάτων, μέχρι τις καταστροφικές συνέπειες που μπορεί να έχει μια ενδεχόμενη δασική πυρκαγιά.
Από την περίοδο που δραστηριοποιείστε στον Όλυμπο, πόσα κιλά ή τι όγκο απορριμμάτων έχετε καταφέρει συνολικά να απομακρύνετε μέσα από τις δράσεις σας;
Τα τελευταία 3 χρόνια, ως συντονιστής προγραμμάτων στον Όλυμπο και τομεάρχης περιφερειακής ανάπτυξης προγραμμάτων της ECOGENIA, έχουμε περισυλλέξει και απομακρύνει από δασικές θέσεις και μονοπάτια του Ολύμπου περίπου 2 τόνους σκουπιδιών. Σε αυτό το νούμερο δεν συμπεριλαμβάνω τις δράσεις καθαριότητας που έχουμε κάνει σε παραλίες της ευρύτερης περιοχής, όπου έχουμε συγκεντρώσει άλλον έναν τόνο σκουπιδιών και 400 λίτρα ανακυκλώσιμων υλικών.
Το δυστυχές είναι ότι κάποιες δασικές περιοχές από όπου ξεκινούν κεντρικά πεζοπορικά μονοπάτια, αλλά και ρέματα που πλέον έχουν μετατραπεί σε ανεξέλεγκτες “παραλίες”, τις έχουμε καθαρίσει από 2 έως 5 φορές τα τελευταία χρόνια, και παρόλα αυτά συνεχώς απομακρύνουμε μεγάλες ποσότητες σκουπιδιών.
Μια ανελέητη μάστιγα και ένα πολύ σοβαρό θέμα είναι οι ακαθαρσίες και τα υγρά μαντηλάκια που αφήνουν πίσω τους πεζοπόροι και τουρίστες. Εκτός από το αποκρουστικό θέαμα, πρόκειται για μια τεράστια περιβαλλοντική παγίδα: αντίθετα με αυτό που πιστεύει ο κόσμος, τα περισσότερα κοινά υγρά μαντηλάκια περιέχουν πλαστικές ίνες (όπως πολυεστέρα) και χρειάζονται από 100 έως και 500 χρόνια για να διασπαστούν πλήρως στο φυσικό περιβάλλον. Στο ενδιάμεσο, διασπώνται σε μικροπλαστικά που μολύνουν το έδαφος και τον υδροφόρο ορίζοντα του βουνού, ενώ τα χημικά και τα συνθετικά αρώματα που περιέχουν είναι τοξικά για τη χλωρίδα και την πανίδα του Ολύμπου.
Τι είναι αυτό που συναντάτε συχνότερα στο βουνό; Μπουκάλια, συσκευασίες τροφίμων, κουτάκια, πλαστικά ή ακόμη και μεγαλύτερα αντικείμενα;
Όπως ανέφερα και παραπάνω, τα υγρά μαντηλάκια είναι με διαφορά το νούμερο ένα εύρημά μας. Αμέσως μετά ακολουθούν οι γόπες και τα αποτσίγαρα — κάτι πραγματικά τρομακτικό, αν αποτυπωθεί το μέγεθος της ποσότητας για την οποία μιλάμε. Θα έπρεπε να είχαμε βρει έναν τρόπο να τα μετράμε σε τεμάχια για να καταλάβετε την έκταση του προβλήματος, αλλά πιστέψτε μας, οι αριθμοί θα τρόμαζαν τον καθένα.
Φυσικά, στην τρίτη θέση έρχεται οτιδήποτε έχει να κάνει με τενεκεδάκια, κουτάκια αλουμινίου, πλαστικά μπουκάλια και συσκευασίες τροφίμων, τα οποία συναντάμε σχεδόν σε κάθε σημείο των διαδρομών αλλά κυρίως δασικων θέσεων, εκεί που δηλαδή είτε αρχίζει κάποιος να πεζοπορεί ή να τελειώνει.
Υπάρχουν συγκεκριμένα σημεία του Ολύμπου όπου το πρόβλημα είναι εντονότερο; Και γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό;
Τα σημεία όπου το πρόβλημα είναι εντονότερο είναι οι δασικές θέσεις από τις οποίες ξεκινάει ή τελειώνει κανείς την πεζοπορία του, αλλά και τα ρέματα. Ειδικά τα ρέματα έχουν δεχτεί τεράστια πίεση, καθώς το να κάνει κανείς μπάνιο εκεί έχει γίνει πλέον “must” και οπωσδήποτε αφορμή για ένα story στα social media.
Κατά την άποψή μου, ο κύριος λόγος που συμβαίνει αυτό είναι η έλλειψη παιδείας γύρω από την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και τη σωστή διαχείριση ενός ορεινού όγκου. Οι περισσότεροι επισκέπτες παραπονιούνται ότι δεν υπάρχουν κάδοι στο βουνό, αλλά ταυτόχρονα αγνοούν ότι δεν υπάρχει κάποια διαχειριστική αρχή που να μεριμνά καθημερινά για την αποκομιδή τους από τέτοια υψόμετρα — ο χρυσός κανόνας στο βουνό είναι ότι ό,τι ανεβάζουμε, το κατεβάζουμε μαζί μας.
Παράλληλα, λείπει ο ουσιαστικός σεβασμός. Ακόμη κι όταν κάποιος πετάξει κάτι σε έναν κάδο, συχνά τον αφήνει με ανοιχτό το καπάκι ή αφήνει αποφάγια απέξω. Αποτέλεσμα είναι τα ζώα του δάσους, κινούμενα από περιέργεια ή τροφή, να ψάχνουν και να σκορπούν τα σκουπίδια σε όλη τη γύρω περιοχή.
Έχετε παρατηρήσει αύξηση της επισκεψιμότητας στον Όλυμπο τα τελευταία χρόνια; Αν ναι, θεωρείτε ότι οι υπάρχουσες υποδομές του βουνού μπορούν να ανταποκριθούν στον αυξημένο αριθμό επισκεπτών;
Δραστηριοποιούμαι στο βουνό περίπου 10 χρόνια επαγγελματικά, ενώ η επαφή μου με αυτό μετρά περίπου 30 χρόνια, από τις πρώτες εξορμήσεις που θυμάμαι ως παιδί, καθώς γεννήθηκα και μεγάλωσα στο Λιτόχωρο.
Από το 2015 και μετά φαινόταν ήδη ότι ο Όλυμπος προσέλκυε έντονο ενδιαφέρον λόγω της βαριάς ιστορίας του αλλά και της ιδιομορφίας του. Παρότι το υψόμετρό του δεν φτάνει άλλους “γίγαντες” του κόσμου, είναι ένα εξαιρετικά απαιτητικό βουνό, τόσο λόγω των απότομων υψομετρικών διαφορών όσο και του ανάγλυφου του.
Μετά την περίοδο της πανδημίας, όμως, οι ρυθμοί εκτοξεύτηκαν και η επισκεψιμότητα ασκεί πλέον τεράστια πίεση στο οικοσύστημα. Την ίδια ώρα, οι υποδομές του Ολύμπου παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιες από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου μικρό παιδί. Όχι μόνο δεν έχουν εκσυγχρονιστεί, αλλά τα τελευταία χρόνια δεν έχουν καν συντηρηθεί επαρκώς. Αφήνω λοιπόν στην κρίση του καθενός το αν αυτές οι υποδομές μπορούν να ανταποκριθούν στη σημερινή πραγματικότητα.
Ο Όλυμπος, πέρα από τους κατοίκους της Πιερίας, αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό φυσικό προορισμό και για κατοίκους της Θεσσαλίας. Πόσο σημαντικό θεωρείτε ότι είναι να υπάρξει μια οργανωμένη καμπάνια ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης και στη Λάρισα και τη Θεσσαλία;
Με μεγάλη λύπη, αλλά και με μια εντελώς διαφορετική προσωπική οπτική, βλέπω ότι συχνά αντιμετωπίζουμε τον Όλυμπο σαν δύο διαφορετικά βουνά, απλά και μόνο επειδή διοικητικά χωρίζεται στη μέση, μεταξύ της Περιφέρειας Θεσσαλίας και της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.
Θεωρώ ότι αυτό είναι ένα τεράστιο λάθος. Δεν δείχνει καθόλου καλή εικόνα προς τα έξω και σίγουρα τέτοιες αγκυλώσεις δεν αρέσουν καθόλου στην UNESCO. Η διαχείριση και η προστασία του οικοσυστήματος του Ολύμπου οφείλει να είναι καθολική και ενιαία. Όλοι οι αρμόδιοι φορείς και από τις δύο πλευρές πρέπει να κάθονται στο ίδιο τραπέζι και να μιλάνε την ίδια γλώσσα.
Δεν γίνεται να πηγαίνουμε σε εκθέσεις του εξωτερικού και να παρουσιάζουμε δύο διαφορετικά βουνά, ενώ στην ουσία πρόκειται για το ίδιο μνημείο φύσης. Αυτά είναι αδιανόητα πράγματα και αποτελούν απλώς αφορμές για να σπαταλάμε άσκοπα χρήματα σε ξεχωριστές καμπάνιες προβολής. Συνεπώς, μια καμπάνια ενημέρωσης δεν πρέπει να είναι “τοπική”, αλλά ενιαία, συντονισμένη και κοινή για όλους μας.
Αν αυξηθούν ακόμη περισσότερο οι επισκέπτες τα επόμενα χρόνια, τι φοβάστε ότι θα αλλάξει πρώτο στο βουνό;
Το ίδιο το βουνό και το οικοσύστημά του.
Όταν η πίεση της επισκεψιμότητας ξεπερνά τις αντοχές του φυσικού περιβάλλοντος, οι επιπτώσεις είναι άμεσες και μη αναστρέψιμες. Πρώτα θα δούμε τη διάβρωση των μονοπατιών και την αλλοίωση του αναγλύφου από την υπερχρήση, την υποβάθμιση της ποιότητας του νερού στα ρέματα και την όχληση της άγριας ζωής, που αναγκάζεται να εκτοπιστεί ή να αλλάξει συνήθειες.
Ο Όλυμπος δεν είναι ένα θεματικό πάρκο με απεριόριστη χωρητικότητα· είναι ένας ευαίσθητος, ζωντανός οργανισμός. Αν συνεχίσουμε να αυξάνουμε τους αριθμούς χωρίς μέτρο, σχεδιασμό και αυστηρούς κανόνες, το πρώτο πράγμα που θα χάσουμε είναι ακριβώς αυτό που κάνει το βουνό των Θεών μοναδικό: την αυθεντική, παρθένα φύση του.
Θα μπορούσε ο Όλυμπος να αποτελέσει παράδειγμα για το πώς μπορεί να συνδυαστεί η τουριστική ανάπτυξη με την προστασία ενός τόσο σημαντικού φυσικού οικοσυστήματος; Τι θα χρειαστεί για να επιτευχθεί αυτή η ισορροπία;
Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό από την αρχή. Υπάρχουν πάρα πολλά επιτυχημένα παραδείγματα στο εξωτερικό —ακόμη και στη γειτονική μας Βουλγαρία— για το πώς η τουριστική ανάπτυξη μπορεί να συνυπάρξει αρμονικά με την προστασία του περιβάλλοντος. Ο Όλυμπος οφείλει να ηγηθεί σε εθνικό επίπεδο, αποτελώντας το πρότυπο μοντέλο διαχείρισης που θα εφαρμοστεί στη συνέχεια σε κάθε φυσικό πλούτο και Εθνικό Πάρκο της χώρας.
Για να επιτευχθεί όμως αυτή η ισορροπία στην πράξη, πρέπει να περάσουμε άμεσα από τα λόγια στις πράξεις. Χρειάζεται πρώτα απ’ όλα ένας πραγματικά ενιαίος φορέας διαχείρισης με ουσιαστικές αρμοδιότητες, πόρους και προσωπικό, ώστε να σταματήσει ο διοικητικός κατακερματισμός. Παράλληλα, είναι απαραίτητο να υπολογιστεί επιστημονικά η φέρουσα ικανότητα του βουνού —πόσους επισκέπτες αντέχει δηλαδή κάθε περιοχή την ημέρα— και να υπάρχει συστηματική φύλαξη από ειδικούς φύλακες για την πρόληψη της ρύπανσης, της αυθαιρεσίας και της παράνομης κατασκήνωσης.
Τέλος, απαιτείται ο εκσυγχρονισμός και η τακτική συντήρηση των μονοπατιών και των υποδομών υγιεινής, αλλά και η ουσιαστική ενημέρωση των επισκεπτών στις πύλες εισόδου, ώστε κανένας να μην ανεβαίνει στο βουνό αν δεν γνωρίζει τους βασικούς κανόνες σεβασμού και τον αδιαπραγμάτευτο κανόνα ότι ό,τι ανεβάζουμε μαζί μας, το κατεβάζουμε μαζί μας.
