Για τον Αλέξη Σταμάτη
Της Μαρίας Καραμπάτσα*
Για τους περισσότερους από εμάς η είδηση ξέσπασε σαν «Καταιγίδα», για να θυμηθώ τον τίτλο ενός βιβλίου του: Ο Αλέξης Σταμάτης έφυγε. Εδώ και δυο μέρες δεν είναι πια ανάμεσά μας. Έπασχε από μια σπάνια ασθένεια του αίματος, με την οποία πάλευε χρόνια. Η αξιοπρέπεια, η ευαισθησία, η χαρά της ζωής που είχε δεν του επέτρεπε να το αποκαλύψει. Δεν ήθελε, διαβάζω, να τον λυπούνται.
Μια μόλις μέρα πριν από το σοκ, είχε τα γενέθλιά του. Μέσα στον καύσωνα, μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού, στις 19 Ιουλίου, έτσι όπως γεννήθηκε, ένα πανέμορφο παιδί του ήλιου, έτσι επέλεξε να φύγει.
Έγραφε ως το τέλος. Ένα τέλος που όμως το γνώριζε μόνον αυτός και οι δικοί του. Έγραφε, συμμετείχε σε μεγάλες ιστοσελίδες λογοτεχνών και δημοσιογράφων, όπως στο Athens Voice, tovima.gr, το PEN Greece, το Literature.gr, το larissapress.gr του δικού μας Λευτέρη Παπαστεργίου, που τον αποχαιρέτησαν με βαθιά θλίψη, αποκαλώντας τον Πρίγκιπα. Παντού, σε όλα τα δίκτυα και τις σελίδες, το ίδιο σοκ. Η ίδια γεύση πένθους. Λόγια δεν υπάρχουν για τον 66χρονο διεθνώς αναγνωρισμένο λογοτέχνη, τον χαρισματικό και πολύπλευρο, αφού είχε γράψει και διακριθεί σε όλα τα είδη του λόγου! 34 (ή 36) βιβλία, μεταξύ των οποίων τα είκοσι μυθιστορήματα και έξι εξαίσιες ποιητικές συλλογές. Αλλά και θέατρο, ιδιότυπο και με υπαρξιακές αναζητήσεις, και σκηνοθεσία. Και η αρθρογραφία του, συστηματική και παρεμβατική, για όλα τα μεγάλα θέματα της εποχής. Σε αφήνει άφωνο όλο αυτό. Μπορούσε το τρομερό αυτό παιδί της Λογοτεχνίας να μιλήσει και να γράψει για κάθε τι και σε κάθε είδος γραφής. Παντού είχε δοκιμαστεί και παντού μόνον φίλους και θαυμασμό είχε αποκομίσει. Πρωτίστως Ποιητής, όμως. Με όλη την έννοια του όρου.
Λόγια δεν υπάρχουν ούτε για εμάς, αλλά κυρίως ούτε για τους δικούς του ανθρώπους, τη μητέρα του, τη σπουδαία πρωταγωνίστρια Μπέττυ Αρβανίτη, την όμορφη γυναίκα του, ηθοποιό Εύα Σιμάτου, και τον μικρούλη Ερμή του! Πώς να παρηγορηθεί, πόση δύναμη θα χρειαστεί τώρα η μητέρα που χάνει το παιδί της, αυτό το λαμπερό μοναχοπαίδι της.
Ήμουν από τους τυχερούς που τον γνώριζαν, που χάρηκα τη σκέψη του. Αν τη χόρτασα; Όχι. Γιατί δε χορταινόταν ο Αλέξης.
Τα μυθιστορήματά του δεν τα διάβαζες, τα ρουφούσες. Εκείνο το Μπαρ Φλωμπέρ του! Όταν το έπιασα στα χέρια μου, δεν το άφησα μέχρι το τέλος! Διάβασμα απνευστί! Για πόσους συγγραφείς, μπορείς να ισχυριστείς κάτι τέτοιο; Το Μπαρ Φλωμπέρ ήταν μυθιστόρημα-σταθμός! Όχι μόνον για την προσωπική του καριέρα, αλλά και για τα δεδομένα της λογοτεχνίας μας. Νιώθεις εκεί αυτό ακριβώς που είναι ο Αλέξης Σταμάτης!!! Ένας Ποιητής, ένας Μάγος που παίζει χαρισματικά το παιχνίδι των λέξεων, με ανατροπές στη δράση, με σιωπές και αφηγηματική ευαισθησία που αγγίζει μια τελειότητα. Θα πρέπει να χαμογελά από κάπου ο Ντοστογιέφσκι και ο Τζων Φόουλς, όταν ο Σταμάτης τελειοποιούσε τη γραφή του: Το μαεστρικό δέσιμο όλων πλέκεται επάνω σε έναν άψογα δομημένο αρχιτεκτονικά μύθο. Το βάρος των μυστικών του ανθρώπου που ψάχνει αλήθειες, σκαλίζοντας τυχαία το αρχείο του πατέρα του, και φθάνει σε ανακαλύψεις που οδηγούν σε μια αποκάλυψη της υπαρξιακής του ταυτότητας! Και με τι τρόπο! Αλλόκοτα μεγαλειώδη τρόπο, ταυτόχρονα τόσο μυστικό, τόσο φυσικό, τόσο ήπιο. Λέμε ότι τα καταφέρνουμε με τις λέξεις. Κι όμως, δεν μπορώ να βρω λέξεις για τον έξοχο Αλέξη Σταμάτη. Ένα αριστούργημα! Όλα του τα μυθιστορήματα, όλα όσα διάβασα κι είμαι σίγουρη και όσα θα διαβάσω! Ο Αλέξης Σταμάτης δεν είχε να ζηλέψει τίποτε από βιβλία του Γιάννη Μαρή, από το κινηματογραφικό σασπένς του ιδιοφυούς Όρσον Ουέλς! Πίσω από τις λέξεις, όσο τραβάς και σκάβεις, νιώθεις το βάρος της βαθύτερης αλήθειας της ζωής. Τεράστια η φαντασία του κι όμως νιώθεις ότι υπάρχει η φυσικότητα της αληθινής ζωής! Ρουφώντας τις σελίδες, κάποτε μου θύμισε κι αυτόν ακόμη το μαιτρ, Άλφρεντ Χίτσκοκ!
Οι μεταπτυχιακές σπουδές του Αλέξη στον κινηματογράφο, στο Λονδίνο, και οι πρώτες σπουδές ως αρχιτέκτονας – στ’ αχνάρια του πατέρα του, Κώστα Σταμάτη, πρώτου συζύγου της Μπέττυς Αρβανίτη – εξηγούν εν μέρει κάτι από το θαύμα που ήταν τα μυθιστορήματά του. Εν μέρει όμως… Γιατί το θαύμα δεν εξηγείται λογικά ποτέ. Ο μάγος δεν μπαίνει σε λογικές. Και ο Ποιητής-Μάγος ακόμη περισσότερο.
«Η λογοτεχνία», έλεγε συχνά, «είναι ένας τρόπος για να μείνεις, όχι να φύγεις».
Ελπίζω, Αλέξη. Ελπίζω! Γιατί εσύ, αν και έφυγες, σίγουρα θα μείνεις…
Δίδασκε χρόνια τώρα δημιουργική γραφή σε λογοτέχνες και επίδοξους λογοτέχνες. Συνεργαζόταν συστηματικά με μεγάλες αθηναϊκές εφημερίδες. Και λαχταρούσες να βρεις μιαν ήσυχη γωνιά κάθε Σαββατοκύριακο για να διαβάσεις το άρθρο του. Όπως συμβαίνει μόνον με τους πολύ μεγάλους. Από εκείνες τις στήλες, μέσα από μια γραφή σύγχρονη, ένα κράμα κινηματογραφικής και πλούσιας αφηγηματικής γραφής, με μορφή δοκιμίου με φιλοσοφική διάσταση, ανέδειξε όλα τα καίρια θέματα της εποχής: η υπαρξιακή μας ταυτότητα, ο εσωτερικός κόσμος, η μοναξιά και ο έρωτας, η σχέση της κοινωνικής ζωής με την τεχνητή νοημοσύνη, τα γράμματα και η νέα γενιά ήταν στα άμεσα ενδιαφέροντά του. Έβλεπες εκείνο το «Γράφει ο ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ» και χαμογελούσες. Ήξερες το χαρισματικό ύφος που σε περίμενε για να σου δώσει τις σοφές του σκέψεις! Ακόμη και στις Πανελλήνιες διαγωνίστηκαν κάποια χρονιά παιδιά με δικό του φιλοσοφικό κείμενο.
Ο Αλέξης ήταν παρών σε κάθε σου απορία, με μια σπάνια γενναιοδωρία και μια αρχοντιά που δεν υπάρχει πια στις μέρες μας. Αφάνταστα δοτικός. Χαιρόταν να σου απαντά και να σε νιώθει χαρούμενο! Ως την τελευταία εβδομάδα έστελνε διαδικτυακά, πανέμορφα πεζά και ποιήματα και σκορπούσε χαρά και χάρη με την ευγένειά του, με το φιλικό ύφος του. Δεν πλήγωσε, λένε, ποτέ κανέναν άνθρωπο.
Θα μπορούσα να μιλάω για ώρες για τον Αλέξη Σταμάτη. Αλλά θα ήθελα σήμερα να κλείσω αυτό το αντίο με τούτο: Τρεις μέρες πριν φύγει, έστειλε ένα εξαίσιο κείμενο με τον τίτλο «Οικογενειακή φωτογραφία με χωριό». Κι είχα γράψει, εντυπωσιασμένη, ένα σχόλιο. Μου έστειλε μια καρδούλα. Χωρίς άλλες λέξεις. Όχι άλλη απάντηση. Πού να φανταστώ τότε πόσο κουρασμένος, πόσο τσακισμένος ένιωθε. Κι όμως, μου απάντησε. Μου απάντησε έστω κι έτσι.
Αυτός ήταν ο ευγενής Αλέξης. Ο άνθρωπος χωρίς έπαρση – παρά τις αλλεπάλληλες τεράστιες επιτυχίες των βιβλίων του διεθνώς.
Με απόσπασμα από το εξαίσιο αυτό τελευταίο ποίημά του, θέλω να πω Καληνύχτα στον Αλέξη:
(…)
«Οι μεγάλοι ήξεραν να αποσύρονται
με τρόπο που έκανε τον αγέρα να μοιάζει ένοχος
Το ποτάμι ανέβαινε από το βουνό
μεταφέροντας φύλλα,
κλαδιά
μισές ειδήσεις.
Κάποτε ένα παιδί πνίγηκε εκεί.
Το αναφέρω για να υπάρχει πληρότητα στοιχείων.
Δεν ήμουν εγώ.
Τότε.
Στο σπίτι
Ο παππούς καθάριζε πορτοκάλια.
(…)
Άφηνε τις φλούδες
Σε τέλειες σπείρες.
Αργότερα καταλάβαμε ότι προσπαθούσε να βάλει κάποια τάξη
στο σύμπαν.
Όλοι προσπαθούσαν.
Η μητέρα μάζευε πιάτα.
Ο πατέρας εφημερίδες.
Η γιαγιά αγίους.
Εγώ ό,τι ζωές.
Τις φύλαγα σ’ ένα κουτί παπουτσιών
κάτω από το κρεβάτι.
Ακόμη πρέπει να βρίσκονται εκεί.
Το βράδυ
ανάβαμε το φως της αυλής.
Τα έντομα έπεφταν επάνω του
με μια αποφασιστικότητα
που αργότερα αναγνώρισα
στους ερωτευμένους,
στους επαναστάτες -ω-
και στους ασθενείς.
Το χωριό κοιμόταν.
Από μακριά ακούγονταν τα τρένα.
Κάθε τρένο
μετέφερε κάποιους αλλού.
Κανείς δε γνώριζε πού ακριβώς.
Αυτή είναι μια χρήσιμη περιγραφή
και για τη ζωή.
Μια μέρα
η θεία Ελένη πέθανε.
Ο σκύλος έμεινε τρεις ώρες
μπροστά στην πόρτα της.
Κανείς δε μίλησε γι’ αυτό.
Οι μεγάλοι είχαν άλλες δουλειές.
Έπρεπε να οργανωθεί η λύπη.
Να έρθουν οι καρέκλες.
Να βρεθούν τα μαύρα ρούχα.
Να βραστεί ο καφές.
Να μεταφερθεί ο νεκρός
από την πραγματικότητα
στην αφήγηση.
Χρόνια αργότερα
το χωριό άδειασε.
Το ποτάμι έμεινε.
Τα δέντρα έμειναν.
Οι τάφοι επίσης.
Μερικά σπίτια συνέχισαν να παραμένουν
με ανοιχτά παράθυρα
παρότι μέσα
δεν κατοικούσε πια κανείς.
Κι αυτό,
αν με ρωτούσαν,
είναι ο ακριβέστερος ορισμός της ψυχής.
Ένα φωτισμένο δωμάτιο
που εξακολουθεί να περιμένει
εκείνους που έφυγαν».
Αντίο Alexis Stamatis C
Στο φωτισμένο δωμάτιο της Ποίησης, της Ψυχής, του Ρομαντισμού και της Ζωής, στην οικογενειακή φωτογραφία του Λογοτεχνικού Χωριού, ο θάνατος δεν υπάρχει.
Δεν μπορεί, δεν μπόρεσε να σε ακουμπήσει.
Γιατί εκεί θα κατοικείς εσύ.
Και δε θα φύγεις.
Ποτέ.
*Η Μαρία Καραμπάτσα είναι φιλόλογος, Δρ. Νεοελληνικών και Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου,
Διευθύντρια του Γυμνασίου Γιάννουλης.
