Γράφει ο Θανάσης Πασχάλης, νευροχειρουργός
Το 2026 βρίσκει τον γράφοντα να συμπληρώνει είκοσι χρόνια από την αρχή της ουσιαστικής του διαδρομής στην Ιατρική — μια διαδρομή που ξεκίνησε, όπως για κάθε γιατρό, όχι με βεβαιότητες αλλά με συνεχείς εξετάσεις.
Εξετάσεις για την εισαγωγή στην Ιατρική, εξετάσεις σε κάθε έτος της σχολής, πτυχίο, ειδικότητα, εξετάσεις ειδικότητας, μεταπτυχιακές σπουδές, εξειδίκευση στο εξωτερικό, νέες πιστοποιήσεις, συνεντεύξεις, καταγραφή χειρουργικής δραστηριότητας και συνεχιζόμενη εκπαίδευση.
Δεν είναι παράσημα. Δεν είναι βιογραφικό για κορνίζα. Είναι η καθημερινή υπενθύμιση ότι η Ιατρική δεν συγχωρεί αλαζονεία. Όποιος αγγίζει ανθρώπινη ζωή οφείλει να αποδεικνύει, ξανά και ξανά, ότι στέκεται στο ύψος της ευθύνης.
Διότι η κοινωνία παραδίδει στον γιατρό ένα εξαιρετικά μεγάλο προνόμιο. Του επιτρέπει να χορηγεί φάρμακα, να παρεμβαίνει στο ανθρώπινο σώμα, να χειρουργεί, να αποφασίζει μαζί με έναν άλλο άνθρωπο για πράξεις οι συνέπειες των οποίων μπορεί να είναι μόνιμες.
Δεν είναι παράλογο, λοιπόν, η κοινωνία να ζητά από αυτόν να αποδεικνύει ότι γνωρίζει τι κάνει. Το παράλογο θα ήταν να σταματήσει κάποια στιγμή να το ζητά. Το πτυχίο αποδεικνύει τι έμαθες κάποτε. Η εργασία μου στο Ηνωμένο Βασίλειο με έκανε να δω διαφορετικά αυτή τη συζήτηση. Το βρετανικό σύστημα δεν είναι ούτε τέλειο ούτε αλάνθαστο. Έχει γραφειοκρατία, καθυστερήσεις, τεράστια προβλήματα στελέχωσης και σοβαρές αποτυχίες.
Υπάρχει όμως μία ενδιαφέρουσα φιλοσοφία πίσω από τη ρύθμιση του ιατρικού επαγγέλματος: το γεγονός ότι κάποιος απέκτησε κάποτε ένα πτυχίο ή έναν τίτλο ειδικότητας δεν θεωρείται από μόνο του επαρκής εγγύηση για όσα θα κάνει τριάντα χρόνια αργότερα.
Στο βρετανικό σύστημα, ο γιατρός με άδεια άσκησης συμμετέχει σε ετήσια αξιολόγηση για το σύνολο της επαγγελματικής του δραστηριότητας. Συζητά την εκπαίδευσή του, συμβάντα, παράπονα, σχόλια από ασθενείς και συναδέλφους, καθώς και τους στόχους ανάπτυξής του. Κατά κανόνα, κάθε πέντε χρόνια ακολουθεί επαναξιολόγηση για τη διατήρηση της άδειας άσκησης.
Και υπάρχει μία ακόμη αρχή, απλή αλλά αμείλικτη: ο γιατρός οφείλει να αναγνωρίζει τα όριά του και να μη μετατρέπει την παλιά εμπειρία σε σημερινή άδεια για τα πάντα. Αυτό δεν είναι θεωρία. Στην αρχή της δικής μου εκπαίδευσης έκανα για περίπου ενάμιση χρόνο Γενική Χειρουργική. Eκπαιδεύτηκα σε επεμβάσεις της ειδικότητας και τότε μπορούσα, στο συγκεκριμένο εκπαιδευτικό περιβάλλον και με την αντίστοιχη επίβλεψη και εμπειρία, να τις πραγματοποιώ.
Σήμερα είμαι νευροχειρουργός. Θα μπορούσα λοιπόν αύριο να ανοίξω ένα ιατρείο και να αρχίσω να χειρουργώ χοληδόχους κύστεις επειδή «το έχω ξανακάνει»; Φυσικά όχι. Και δεν χρειάζομαι έναν νόμο για να μου εξηγήσει γιατί. Το καταλαβαίνω ως γιατρός. Η προηγούμενη έκθεση σε μια πράξη δεν αποτελεί ισόβια πιστοποίηση επάρκειας. Η ιατρική ικανότητα δεν είναι φωτογραφία. Είναι κάτι ζωντανό: αποκτάται, διατηρείται, εξελίσσεται και μπορεί να χαθεί.
Η Ελλάδα δεν στερείται νόμων. Θα ήταν επίσης ανακριβές να πούμε ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει τίποτα. Υπάρχει Εθνικό Μητρώο Ιατρών. Υπάρχουν μητρώα των Ιατρικών Συλλόγων, διαδικασίες ενημέρωσης και καταγραφής επαγγελματικών και πειθαρχικών δεδομένων. Υπάρχει, δηλαδή, ένας σκελετός θεσμών. Υπάρχει επίσης πλαίσιο συνεχιζόμενης ιατρικής εκπαίδευσης. Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι διαφορετικό. Υπάρχει στην πράξη ένας καθολικός μηχανισμός που να συνδέει συστηματικά τη συνεχιζόμενη επαγγελματική επάρκεια κάθε γιατρού με τη διατήρηση της άδειάς του;
Το πρόβλημα είναι ότι η συνεχιζόμενη εκπαίδευση αναγνωρίζεται ως υποχρέωση, αλλά δεν μετατρέπεται πάντα σε ζωντανό, καθολικό και ουσιαστικό έλεγχο επάρκειας. Άλλο να υπάρχει ένα όνομα σε έναν κατάλογο και άλλο να γνωρίζει ο πολίτης ότι αυτός που τον εξετάζει, τον συμβουλεύει ή τον χειρουργεί είναι πράγματι επαρκής σήμερα. Και αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να διαθέτουμε απλώς ένα μητρώο. Το μητρώο απαντά στην ερώτηση: «Είναι αυτός ο άνθρωπος γιατρός;»
Ένα σύγχρονο σύστημα εποπτείας πρέπει να μπορεί να απαντήσει και σε μια δυσκολότερη: «Είναι κατάλληλα εκπαιδευμένος και επαρκής για αυτό που κάνει σήμερα;». Και ο ασθενής; Δεν έχει καμία ευθύνη; Έχει. Ο ασθενής είναι ενήλικος πολίτης και, εφόσον έχει ικανότητα λήψης αποφάσεων, έχει δικαίωμα να αποφασίζει για το σώμα του.
Μπορεί να αρνηθεί μια επέμβαση που θεωρούμε σωστή. Μπορεί να επιλέξει μια θεραπεία ανάμεσα σε διαφορετικές αποδεκτές επιλογές. Μπορεί ακόμη να πάρει μια απόφαση με την οποία ο γιατρός προσωπικά διαφωνεί.
Αυτονομία όμως δεν σημαίνει ότι ο ασθενής μπορεί να μετατρέψει οποιαδήποτε επιθυμία του σε ιατρική ένδειξη. Αν κάποιος έρθει στο ιατρείο μου και απαιτήσει μία επέμβαση που θεωρώ ότι δεν χρειάζεται, το γεγονός ότι «είναι το σώμα του» δεν με υποχρεώνει να την πραγματοποιήσω.
Διότι υπάρχει και η δική μου υπογραφή. Η δική μου επιστημονική κρίση. Η δική μου ευθύνη. Ο γιατρός δεν είναι εκτελεστής παραγγελίας. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της σύγχρονης εμπορευματοποίησης της Ιατρικής. Η φράση «ο πελάτης έχει πάντα δίκιο» μπορεί να έχει θέση στο λιανεμπόριο. Δεν έχει θέση στο χειρουργείο. Η συναίνεση δεν είναι συμβόλαιο απαλλαγής
Υπάρχει και μια δεύτερη παρεξήγηση, που συναντούμε συχνά. Η υπογραφή της συναίνεσης δεν σημαίνει ότι ο ασθενής υπέγραψε πως «ό,τι και να συμβεί, ο γιατρός δεν ευθύνεται». Δεν σου ζητώ να μου παραδώσεις τη ζωή σου με μία υπογραφή. Σου ζητώ να λάβουμε μαζί μια απόφαση αφού σου έχω εξηγήσει τι γνωρίζουμε και —εξίσου σημαντικό— τι δεν γνωρίζουμε.
Ο ελληνικός Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας είναι σαφής: ο γιατρός οφείλει να ενημερώνει πλήρως και κατανοητά για την προτεινόμενη πράξη, τις συνέπειες, τους κινδύνους, τις πιθανές επιπλοκές και τις εναλλακτικές. Η έγκυρη συναίνεση δεν είναι τυπικότητα. Είναι ευθύνη.
Η συναίνεση δεν είναι μια βιαστική υπογραφή στο τέλος μιας κουβέντας. Είναι διαδικασία διαλόγου. Ο γιατρός εξηγεί οφέλη, κινδύνους, εναλλακτικές — ακόμη και την επιλογή να μη γίνει τίποτα — και ο ασθενής εξηγεί τι έχει σημασία για τον ίδιο. Αυτό λέγεται κοινή λήψη απόφασης. Και είναι πολύ διαφορετικό από το: «Υπογράψτε εδώ».
Εκπαιδεύσαμε όμως και τον ασθενή λάθος. Θα πρέπει εδώ να κάνουμε και την αυτοκριτική μας ως γιατροί. Για χρόνια ένα μέρος της ελληνικής ιατρικής κουλτούρας εκπαίδευσε τον ασθενή σε παράλογες προσδοκίες. Τον εκπαίδευσε ότι κάθε πόνος χρειάζεται αμέσως τον «καλύτερο ειδικό».
Ότι για ένα πρόβλημα μέσης που υπάρχει δέκα χρόνια είναι φυσιολογικό να αναζητείται νευροχειρουργός στις δύο τα ξημερώματα. Ότι η ακριβότερη εξέταση είναι πάντοτε η καλύτερη εξέταση. Ότι ο «καλός γιατρός» είναι εκείνος που έχει πάντοτε μία απάντηση. Και, ακόμη χειρότερα, ότι ο καλύτερος γιατρός είναι αυτός που προσφέρει τη μεγαλύτερη βεβαιότητα.
Έχω ακούσει πολλές φορές το επιχείρημα: «Αν του πεις όλες τις επιπλοκές, θα φοβηθεί και θα πάει στον άλλον». Ας πάει. Αυτό είναι ίσως από τα δυσκολότερα πράγματα που πρέπει να ξαναμάθουμε ως
επαγγελματίες. Ας πάει.
Αν η επιλογή είναι να χάσω έναν ασθενή επειδή αρνήθηκα να του πουλήσω σιγουριά ή να τον κρατήσω προσφέροντάς του μια βεβαιότητα που δεν υπάρχει, προτιμώ να τον χάσω. Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με υποσχέσεις. Χτίζεται με αλήθεια, ακόμη κι όταν η αλήθεια πονά. Δεν είναι αποτυχία του γιατρού. Είναι όριο της Ιατρικής. Δεν αγοράζονται χρόνια ζωής
Η ίδια κουλτούρα γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη όταν συναντά τη βιομηχανία του «wellness», του «anti-ageing», της «αποτοξίνωσης» και της υπόσχεσης παράτασης της ζωής. Υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να πληρώσουν χιλιάδες ευρώ επειδή φοβούνται. Φοβούνται να γεράσουν. Φοβούνται να αρρωστήσουν. Φοβούνται να πεθάνουν. Αυτό είναι βαθιά ανθρώπινο. Ακριβώς γι’ αυτό είναι και τόσο εύκολο να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης.
Όταν ένας άνθρωπος πληρώνει πέντε ή έξι χιλιάδες ευρώ επειδή πιστεύει ότι αγοράζει χρόνια ζωής, νεότητα ή προστασία από μια μελλοντική ασθένεια, η απάντηση δεν μπορεί απλώς να είναι: «Δικά του είναι τα λεφτά και δικό του το σώμα». Όχι όταν στην άλλη πλευρά βρίσκεται γιατρός. Η παρουσία του γιατρού προσδίδει επιστημονική νομιμοποίηση. Η λευκή μπλούζα έχει κοινωνικό βάρος. Ο τίτλος δημιουργεί εμπιστοσύνη. Και γι’ αυτό δημιουργεί και μεγαλύτερη ευθύνη.
Ο ασθενής έχει το δικαίωμα να αναλαμβάνει έναν κίνδυνο αφού τον κατανοήσει. Δεν έχει όμως υποχρέωση να διαθέτει τις γνώσεις ενός γιατρού για να ανακαλύψει ότι του έκρυψαν τον κίνδυνο, ότι του φούσκωσαν το όφελος ή ότι πίσω από εντυπωσιακές λέξεις υπήρχε ελάχιστη επιστήμη και πολλή εμπορία φόβου.
«Γιατρέ, αυτά που μου λέει είναι αλήθεια;» Σε αυτό το σημείο χρειάζεται ο θεσμός. Ο πολίτης πρέπει να έχει ένα εύκολο, αναγνωρίσιμο σημείο στο οποίο να μπορεί να πει: «Αυτός ο άνθρωπος δηλώνει γιατρός. Είναι;» «Δηλώνει αυτή την ειδικότητα. Την έχει;». «Προσφέρει αυτή την πράξη. Είναι μέσα στο αντικείμενο και στην τρέχουσα επάρκειά του;». «Ισχυρίζεται ότι θεραπεύει ή προλαμβάνει κάτι με αυτόν τον τρόπο. Υπάρχει επιστημονική βάση;» «Δεν μου εξήγησε κανέναν κίνδυνο. Πού απευθύνομαι;»
Και ο μηχανισμός πρέπει να μπορεί να απαντήσει πριν χρειαστεί ένα πρωτοσέλιδο. Πριν χρειαστεί ένας εισαγγελέας. Πριν χρειαστεί μια οικογένεια να μάθει την αλήθεια πάνω από ένα κρεβάτι νοσοκομείου ή έξω από μια αίθουσα χειρουργείου. Γιατί αυτό είναι το δυσάρεστο μοτίβο πολλών κοινωνιών.
Οι θεσμοί που θα έπρεπε να λειτουργούν αθόρυβα επί χρόνια ξυπνούν ξαφνικά όταν το πρόσωπο που έπαθε κάτι είναι αρκετά γνωστό ώστε η ιστορία του να γίνει είδηση. Και τότε όλοι ανακαλύπτουμε εκ των υστέρων τις ερωτήσεις που έπρεπε να κάνουμε πριν. Το πραγματικό ερώτημα όμως είναι πόσοι δεν έγιναν ποτέ είδηση. Οι Ιατρικοί Σύλλογοι πρέπει να ξαναβρούν τον λόγο ύπαρξής τους. Δεν θεωρώ ότι οι Ιατρικοί Σύλλογοι είναι άχρηστοι. Θεωρώ ότι μπορούν να είναι πολύ πιο χρήσιμοι.
Και ως γιατρός που καταβάλλει επί χρόνια επαγγελματικές συνδρομές, θεωρώ ότι δικαιούμαι να έχω αυτή την απαίτηση. Δεν θέλω να θυμάμαι τον επαγγελματικό μου φορέα κυρίως όταν χρειάζομαι ένα πιστοποιητικό ή όταν πλησιάζουν εκλογές. Δεν με ενδιαφέρει ποια παράταξη θα ελέγξει ποιο διοικητικό συμβούλιο.
Με ενδιαφέρει να ξέρω ότι, όταν κάποιος χρησιμοποιεί τον τίτλο του γιατρού για να προσδώσει κύρος σε μια πρακτική, υπάρχει ένας θεσμός αρκετά ισχυρός, γρήγορος και επιστημονικά επαρκής ώστε να εξετάσει τι ακριβώς συμβαίνει.
Οι Ιατρικοί Σύλλογοι δεν πρέπει να είναι μόνο συνδικαλιστικά ή εκλογικά οικοσυστήματα. Πρέπει πρωτίστως να είναι εγγυητές ενός κοινωνικού συμβολαίου. Να προστατεύουν τον γιατρό από την αυθαιρεσία. Και τον ασθενή από τον γιατρό όταν χρειάζεται. Αυτό δεν είναι εχθρότητα προς το ιατρικό επάγγελμα. Είναι ο μόνος τρόπος να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη σε αυτό.
Η Ιατρική χρειάζεται ταπεινότητα. Έχουμε πλέον τεχνητή νοημοσύνη που μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να αναζητήσει χιλιάδες επιστημονικές εργασίες. Έχουμε γονιδιακές θεραπείες. Ρομποτική χειρουργική. Εξατομικευμένη ογκολογία. Τεχνολογίες που πριν από είκοσι χρόνια θα έμοιαζαν επιστημονική φαντασία. Δεν γίνεται ταυτόχρονα η θεσμική μας σκέψη για το ποιος είναι επαρκής να κάνει τι να παραμένει στην εποχή του χαρτιού στον τοίχο.
Σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης χρειαζόμαστε, ίσως περισσότερο από ποτέ, φυσική κρίση. Και θεσμική νοημοσύνη. Χρειαζόμαστε γιατρούς που να μπορούν να πουν «δεν ξέρω». Να μπορούν να πουν «δεν το κάνω πια». Να μπορούν να πουν «δεν είμαι ο κατάλληλος άνθρωπος γι’ αυτό». Να μπορούν να πουν «αυτό μπορεί να σας βλάψει». Και μερικές φορές να μπορούν να πουν στον ασθενή την πιο δύσκολη φράση από όλες: «Δεν μπορώ να σας υποσχεθώ ότι όλα θα πάνε καλά». Αυτό δεν κάνει έναν γιατρό λιγότερο ικανό. Τον κάνει πιο έντιμο.
Είκοσι χρόνια μετά την πρώτη μου ημέρα στην Ιατρική, δεν με ενοχλεί καθόλου η ιδέα ότι κάποιος θα συνεχίσει να μου ζητά να αποδεικνύω ότι είμαι κατάλληλος να κάνω αυτό που κάνω. Θέλω να μου το ζητά. Θέλω να το ζητά και από τον διπλανό μου.
Και θέλω ο ασθενής, όταν περνά την πόρτα ενός ιατρείου, να μην είναι υποχρεωμένος να γίνει ερευνητής, νομικός και γιατρός για να καταλάβει αν βρίσκεται σε ασφαλή χέρια. Απατεώνες θα υπάρχουν πάντοτε. Τσαρλατάνοι επίσης.
Η σοβαρότητα μιας χώρας δεν κρίνεται από το αν κατάφερε να τους εξαφανίσει όλους. Κρίνεται από το αν έχτισε θεσμούς που τους αφήνουν όσο το δυνατόν λιγότερο χώρο. Η Ελλάδα αγαπά να θυμίζει ότι είναι η χώρα του Ιπποκράτη. Ίσως ήρθε η ώρα να πάψουμε απλώς να το υπενθυμίζουμε. Και να αρχίσουμε να συμπεριφερόμαστε σαν να σημαίνει κάτι.
ΥΓ. Αφορμή για αυτές τις σκέψεις στάθηκε η είδηση του θανάτου του Γιώργου Μαζωνάκη. Όσο κι αν τον αγαπάμε και τον θαυμάζουμε ως καλλιτέχνη, δεν μπορώ να μη τρομάζω στη σκέψη πόσοι άνθρωποι χάνονται άδικα ή λαμβάνουν λανθασμένες θεραπείες. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου 1 στους 10 ασθενείς υφίσταται κάποια βλάβη κατά τη διάρκεια της
υγειονομικής περίθαλψης, ενώ περισσότεροι από 3 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο παγκοσμίως εξαιτίας μη ασφαλούς φροντίδας. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι πάνω από το 50% αυτών των περιστατικών θεωρείται αποτρέψιμο.
Αυτό δεν μειώνει την αξία της ιατρικής επιστήμης ούτε το έργο των επαγγελματιών υγείας. Αντίθετα, μας υπενθυμίζει πόσο σημαντικό είναι να επενδύουμε στη σωστή διάγνωση, στην εξατομικευμένη θεραπεία και στη συνεχή βελτίωση των συστημάτων υγείας, ώστε να μη χάνονται άνθρωποι από
λάθη που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.
