Της Εύας Καλογήρου
Οι πλημμύρες που προκάλεσαν οι κακοκαιρίες Daniel και Elias τον Σεπτέμβριο του 2023 άφησαν βαθύ αποτύπωμα στον θεσσαλικό κάμπο, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές όχι μόνο στις καλλιέργειες, αλλά και στα ίδια τα εδάφη, από τα οποία εξαρτάται η αγροτική παραγωγή. Περισσότερο από τρία χρόνια μετά, το ζήτημα της αποκατάστασης και της διατήρησης της γονιμότητας της αγροτικής γης παραμένει κρίσιμο για το μέλλον της Θεσσαλίας.
Τις επιπτώσεις των πλημμυρών, τα ευρήματα των εδαφολογικών αναλύσεων που πραγματοποιήθηκαν σε πλημμυρισμένες εκτάσεις, αλλά και τις προοπτικές αποκατάστασης και προστασίας της αγροτικής γης αναλύει στη συνέντευξή του ο Δρ. Χρήστος Νούλας, γεωπόνος-εδαφολόγος και διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ στη Λάρισα.
Ο ίδιος εξηγεί γιατί η αποκατάσταση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με ενιαίο τρόπο για όλες τις πληγείσες εκτάσεις, ποια είναι η σημασία των εδαφολογικών αναλύσεων και γιατί η συστηματική παρακολούθηση της εδαφικής υγείας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ανθεκτικότητα της θεσσαλικής γεωργίας.
Ο διευθυντής Ερευνών του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, Δρ. Χρήστος Νούλας, αναλύει στη LarissaPress τις επιπτώσεις των πλημμυρών στην αγροτική γη, τις μακροπρόθεσμες συνέπειες και τις προοπτικές αποκατάστασης
Ποιες ήταν οι κυριότερες επιπτώσεις της κακοκαιρίας Daniel στον θεσσαλικό κάμπο, με έμφαση στο έδαφος, στις καλλιέργειες και γενικότερα στην αγροτική παραγωγή;
Η κακοκαιρία που προκλήθηκε από τον κυκλώνα Daniel, (4–8 Σεπτεμβρίου 2023), σε συνδυασμό με το επόμενο πλημμυρικό φαινόμενο Elias (25–28 Σεπτεμβρίου 2023), προκάλεσε μια πρωτοφανή καταστροφή για τη Θεσσαλία. Δεν επρόκειτο απλώς για την προσωρινή κατάκλυση γεωργικών εκτάσεων από νερό, αλλά για μια εκτεταμένη διαταραχή του ίδιου του εδαφικού συστήματος, πάνω στο οποίο στηρίζεται η αγροτική παραγωγή.Οι επιπτώσεις ήταν πολλαπλές και εκδηλώθηκαν σε διαφορετικά επίπεδα:
Πρώτον, είχαμε σημαντικές φυσικές μεταβολές στα εδάφη. Σε πολλές αγροτικές εκτάσεις παρατηρήθηκε απόθεση φερτών υλικών, όπως άμμος, λεπτόκοκκα ιζήματα, χαλίκια και άλλα υλικά που μεταφέρθηκαν από την απορροή των υδάτων. Το πάχος των αποθέσεων παρουσίασε μεγάλη χωρική διαφοροποίηση: σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν περιορισμένο, ενώ σε άλλες ξεπερνούσε τα 20–30 εκατοστά (έως και 60 εκ). Παράλληλα, σε αρκετές περιοχές παρατηρήθηκαν διάβρωση (όλων των μορφών, κατά στρώσεις, αυλακωτή, χαραδρωτική, μαζική μεταφορά επιφανειακού εδάφους) και αλλοίωση της αρχικής δομής του εδάφους.
Δεύτερον, επηρεάστηκαν οι χημικές ιδιότητες των εδαφών, η γονιμότητα και η βιολογική δραστηριότητα. Η μεταφορά και η απόθεση νέων εδαφικών υλικών άλλαξαν, σε διαφορετικό βαθμό, τη μηχανική σύσταση, το pH, την περιεκτικότητα σε ανθρακικά και την οργανική ουσία. Επίσης, υπήρξε εύλογη ανησυχία για πιθανή μεταβολή της διαθεσιμότητας βασικών θρεπτικών στοιχείων, όπως ο φώσφορος και το κάλιο, αλλά και για ενδεχόμενη παρουσία επιβαρυντικών στοιχείων. Επίσης επηρεάστηκε η βιολογική δραστηριότητα του εδάφους.
Τρίτον, οι επιπτώσεις στις καλλιέργειες ήταν άμεσες και εκτεταμένες. Η παρατεταμένη κατάκλυση προκάλεσε ασφυξία του ριζικού συστήματος, καταστροφή ή σοβαρή υποβάθμιση των καλλιεργειών, καθυστέρηση των καλλιεργητικών εργασιών και απώλεια της δυνατότητας εγκατάστασης νέων καλλιεργειών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η απομάκρυνση των φερτών υλικών, η ισοπέδωση και η επαναδιαμόρφωση των αγροτεμαχίων αποτέλεσαν αναγκαίες (δαπανηρές) εργασίες μεγάλης κλίμακας πριν από οποιαδήποτε νέα καλλιεργητική δραστηριότητα.
Επομένως, η καταστροφή δεν αφορούσε μόνο την απώλεια μιας παραγωγικής περιόδου. Αφορούσε και τη διατάραξη της φυσικής και χημικής ισορροπίας των εδαφών, με πιθανές συνέπειες που εκτείνονται σε βάθος χρόνου.
Ποια κατάσταση διαμορφώθηκε μετά τις πλημμύρες; Τι έδειξαν οι εδαφολογικές αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν;
Μετά την υποχώρηση των υδάτων, διαπιστώθηκε ότι η κατάσταση των γεωργικών εδαφών ήταν ιδιαίτερα ανομοιογενής. Δεν είχαν επηρεαστεί όλες οι περιοχές με τον ίδιο τρόπο. Η ένταση και η διάρκεια της κατάκλυσης, η ταχύτητα και η κατεύθυνση της ροής, η τοπογραφία, η αρχική σύσταση του εδάφους και το είδος/ύψος των φερτών υλικών καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό το μέγεθος των επιπτώσεων.
Για να αποκτήσουμε μια πιο αντικειμενική εικόνα αυτής της κατάστασης, το Ινστιτούτο Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, στη Λάρισα, υλοποίησε μέσω Έργων που χρηματοδοτήθηκαν από το ΥΠ.Α.Α.Τ., την Περιφέρεια Θεσσαλίας, δράσεις εδαφολογικών αναλύσεων δειγμάτων από πλημμυρισμένους αγρούς της Θεσσαλίας. Στόχος ήταν να δοθεί στους παραγωγούς η δυνατότητα να γνωρίζουν την κατάσταση των εδαφών τους και να λάβουν πιο ορθολογικές αποφάσεις για τη διαχείρισή τους και την επαναφορά τους στην παραγωγή.
Στο πλαίσιο αυτό πραγματοποιήθηκαν εκατοντάδες εδαφολογικές αναλύσεις οι οποίες περιλάμβαναν φυσικές και χημικές ιδιότητες, θρεπτικά στοιχεία, καθώς και προσδιορισμό ιχνοστοιχείων και δυνητικά τοξικών στοιχείων.
Τα αποτελέσματα ανέδειξαν τρία ιδιαίτερα σημαντικά χαρακτηριστικά:
- Μεγάλη διαφοροποίηση στη μηχανική σύσταση των εδαφών. Η απόθεση φερτών υλικών είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία εδαφικών στρωμάτων με διαφορετική σύσταση από εκείνη του αρχικού εδάφους. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα νέα υλικά παρουσίαζαν διαφορετική αναλογία άμμου, ιλύος και αργίλου, με συνέπειες στη διηθητικότητα, στη συγκράτηση νερού και θρεπτικών και στον αερισμό του εδάφους.
- Χαμηλή περιεκτικότητα σε οργανική ουσία σε σημαντικό μέρος των δειγμάτων. Η οργανική ουσία είναι καθοριστικής σημασίας για τη γονιμότητα, τη δομή και τη βιολογική λειτουργία του εδάφους. Η παρουσία φτωχών σε οργανική ουσία αποθέσεων μπορεί να οδηγήσει σε υποβάθμιση της ποιότητας του επιφανειακού καλλιεργούμενου ορίζοντα.
- Σημαντική διαφοροποίηση στη θρεπτική κατάσταση. Οι συγκεντρώσεις διαθέσιμου φωσφόρου και ανταλλάξιμου καλίου παρουσίασαν διακύμανση, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη εξατομικευμένης αξιολόγησης και όχι εφαρμογής οριζόντιων πρακτικών λίπανσης σε όλες τις πληγείσες εκτάσεις.
Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα ήταν ότι, από την αξιολόγηση των ψευδο-ολικών συγκεντρώσεων δυνητικά τοξικών στοιχείων, δεν προέκυψε ένδειξη γενικευμένης συσσώρευσης τέτοιων στοιχείων στον καλλιεργούμενο εδαφικό ορίζοντα. Αυτό είναι θετικό στοιχείο, χωρίς βέβαια να σημαίνει ότι δεν χρειάζεται παρακολούθηση σε ειδικές περιοχές ή σε αγρούς με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για ένα ενιαίο πρόβλημα σε ολόκληρο τον θεσσαλικό κάμπο. Κάθε αγροτεμάχιο έχει το δικό του ιστορικό και χρειάζεται αξιολόγηση με βάση τα πραγματικά εδαφολογικά του δεδομένα.
Ποιες είναι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις που ενδεχομένως εξακολουθούν να καταγράφονται σήμερα;
Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις είναι ίσως το σημαντικότερο ζήτημα, γιατί δεν είναι όλες άμεσα ορατές. Ένα χωράφι μπορεί να έχει επανέλθει στην καλλιέργεια, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει αποκατασταθεί πλήρως η παραγωγική του ικανότητα. Θα ξεχώριζα πέντε βασικές κατηγορίες επιπτώσεων.
- Μεταβολή της φυσικής κατάστασης του εδάφους. Η παρουσία νέων στρωμάτων διαφορετικής μηχανικής σύστασης μπορεί να επηρεάσει τη διήθηση και την κίνηση του νερού, τον αερισμό, τη συγκράτηση υγρασίας και την ανάπτυξη του ριζικού συστήματος. Για παράδειγμα, μια αμμώδης απόθεση μπορεί να μειώσει την ικανότητα συγκράτησης νερού και θρεπτικών στοιχείων, ενώ ένα πολύ λεπτόκοκκο υλικό μπορεί, ανάλογα με τη σύστασή του, να δημιουργήσει προβλήματα αποστράγγισης και αερισμού.
- Υποβάθμιση της οργανικής ουσίας και της βιολογικής δραστηριότητας. Η οργανική ουσία αποτελεί βασικό δείκτη της ποιότητας του εδάφους. Όταν καλύπτεται το αρχικό επιφανειακό έδαφος από υλικά φτωχά σε οργανική ουσία, μειώνεται η σχετική συμμετοχή του οργανικού κλάσματος στον καλλιεργούμενο ορίζοντα. Παράλληλα, η παρατεταμένη κατάκλυση μπορεί να διαταράξει τη δραστηριότητα των μικροοργανισμών και τις βιολογικές διεργασίες που υποστηρίζουν τη θρέψη των φυτών.
- Μεταβολές στη διαθεσιμότητα των θρεπτικών στοιχείων. Η διαθεσιμότητα του φωσφόρου, του καλίου και άλλων θρεπτικών στοιχείων μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με τη σύσταση των αποθέσεων, το pH, τα ανθρακικά και την οργανική ουσία. Επομένως, η λίπανση που εφαρμοζόταν πριν από τις πλημμύρες δεν είναι βέβαιο ότι εξακολουθεί να είναι κατάλληλη.
- Προβλήματα αποστράγγισης και αλατότητας σε επιμέρους περιοχές. Σε εκτάσεις που παρέμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα κάτω από το νερό ή βρίσκονται σε περιοχές με ανεπαρκή αποστράγγιση, μπορεί να εμφανιστούν προβλήματα παρατεταμένης υγρασίας, συγκέντρωσης αλάτων ή δυσμενών συνθηκών για την ανάπτυξη των ριζών, έξαρση μυκητολογικών ασθενειών. Αυτά πρέπει να ελέγχονται με κατάλληλες μετρήσεις και δεν μπορούν να θεωρηθούν δεδομένα για το σύνολο των πληγεισών εκτάσεων.
- Επιπτώσεις στην παραγωγικότητα και στην οικονομική βιωσιμότητα των εκμεταλλεύσεων. Η υποβάθμιση των εδαφικών ιδιοτήτων μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερες αποδόσεις, μεγαλύτερες ανάγκες σε εισροές και αυξημένο κόστος καλλιεργητικών εργασιών. Για τους παραγωγούς, αυτό μεταφράζεται σε μεγαλύτερη αβεβαιότητα και δυσκολότερο προγραμματισμό.
Θα ήθελα, ωστόσο, να επισημάνω κάτι σημαντικό: δεν πρέπει να θεωρούμε ότι όλες αυτές οι επιπτώσεις εξακολουθούν να υφίστανται στον ίδιο βαθμό σήμερα. Για να τεκμηριώσουμε την εξέλιξή τους απαιτούνται επαναλαμβανόμενες εδαφολογικές μετρήσεις στα ίδια αγροτεμάχια, σε συνδυασμό με στοιχεία για τις καλλιεργητικές πρακτικές και τις αποδόσεις.
Ποιες είναι οι προοπτικές αποκατάστασης των πληγεισών γεωργικών εκτάσεων;
Η αποκατάσταση είναι εφικτή, αλλά πρέπει να βασίζεται σε επιστημονική αξιολόγηση και να μην αντιμετωπίζεται με ενιαίο τρόπο για όλες τις περιοχές. Το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι η διάγνωση της κατάστασης κάθε αγροτεμαχίου. Χρειάζεται να γνωρίζουμε τη μηχανική σύσταση, το pH, την ηλεκτρική αγωγιμότητα, την περιεκτικότητα σε ανθρακικά και οργανική ουσία, καθώς και τη διαθεσιμότητα των βασικών θρεπτικών στοιχείων. Όπου υπάρχουν ενδείξεις κινδύνου, απαιτείται και ειδικός έλεγχος για δυνητικά επιβαρυντικά στοιχεία.
Με βάση τα αποτελέσματα, μπορούν να εφαρμοστούν στοχευμένα μέτρα:
- Κατάλληλη διαχείριση των φερτών υλικών. Όπου υπάρχουν μεγάλου πάχους αποθέσεις, πρέπει να εξετάζεται εάν είναι αναγκαία η απομάκρυνσή τους ή εάν μπορούν να ενσωματωθούν στο έδαφος. Η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται ανάλογα με τη σύσταση και την ποιότητά τους. Δεν είναι επιστημονικά ορθό να προτείνεται γενικευμένη απομάκρυνση ή ενσωμάτωση χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση.
- Αποκατάσταση της δομής και της φυσικής κατάστασης του εδάφους. Η κατεργασία πρέπει να γίνεται όταν η εδαφική υγρασία είναι κατάλληλη, ώστε να αποφεύγεται η περαιτέρω συμπίεση. Σε περιπτώσεις συμπιεσμένων εδαφών μπορεί να απαιτούνται στοχευμένες επεμβάσεις βαθιάς κατεργασίας.
- Ενίσχυση της οργανικής ουσίας. Η προσθήκη κατάλληλα επεξεργασμένων οργανικών υλικών, η ενσωμάτωση φυτικών υπολειμμάτων, η χρήση χλωρών λιπάνσεων και η ένταξη ψυχανθών σε αμειψισπορές μπορούν να συμβάλουν σταδιακά στη βελτίωση της δομής και της γονιμότητας.
- Ορθολογική λίπανση. Η εφαρμογή λιπασμάτων πρέπει να βασίζεται σε πρόσφατες εδαφολογικές αναλύσεις και στις ανάγκες της καλλιέργειας. Η υπερβολική ή μη στοχευμένη λίπανση δεν αποκαθιστά ένα υποβαθμισμένο έδαφος.
- Βελτίωση της αποστράγγισης και της διαχείρισης του νερού. Σε περιοχές όπου παρατηρούνται προβλήματα παρατεταμένης κατάκλυσης ή ανεπαρκούς αποστράγγισης, απαιτούνται κατάλληλα τεχνικά έργα και ολοκληρωμένος σχεδιασμός σε επίπεδο λεκάνης απορροής.
Η αποκατάσταση, επομένως, δεν είναι μία μεμονωμένη εργασία, αλλά μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο, παρακολούθηση και συνδυασμό εδαφολογικών, γεωργικών και τεχνικών παρεμβάσεων.
Τι πρέπει να γίνει για την προστασία της αγροτικής γης από αντίστοιχα ακραία φαινόμενα στο μέλλον;
Η εμπειρία του Daniel ανέδειξε ότι η προστασία της αγροτικής γης δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην αποκατάσταση των ζημιών μετά από μια πλημμύρα. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη στρατηγική πρόληψης και διαχείρισης των κινδύνων. Καταρχάς, είναι απαραίτητη η ολοκληρωμένη διαχείριση των υδάτων σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Αυτό περιλαμβάνει έργα αντιπλημμυρικής προστασίας, αποκατάσταση και συντήρηση της φυσικής λειτουργίας των υδατορεμάτων, κατάλληλα έργα συγκράτησης και εκτόνωσης των πλημμυρικών παροχών, καθώς και αποτελεσματικά συστήματα αποστράγγισης. Παράλληλα, πρέπει να ενισχυθεί η παρακολούθηση της κατάστασης των γεωργικών εδαφών. Θεωρώ ότι εδώ υπάρχει ένα πολύ σημαντικό πεδίο αξιοποίησης της επιστημονικής γνώσης και των νέων τεχνολογιών.
Η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου συστήματος παρακολούθησης της εδαφικής υγείας (Soil Health Monitoring) στη Θεσσαλία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ουσιαστικό εργαλείο πρόληψης και διαχείρισης. Ένα τέτοιο σύστημα θα συνδύαζε:
- Συστηματικές εδαφολογικές δειγματοληψίες και εργαστηριακές αναλύσεις.
- Γεωγραφικά πληροφοριακά συστήματα (GIS) και χαρτογράφηση των εδαφικών ιδιοτήτων.
- Δεδομένα τηλεπισκόπησης από δορυφόρους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη (UAVs).
- Παρακολούθηση της εδαφικής υγρασίας, της αλατότητας και άλλων κρίσιμων παραμέτρων.
- Συστήματα υποστήριξης αποφάσεων (DSS) για την επιλογή κατάλληλων καλλιεργειών, τη λίπανση, την άρδευση και τις πρακτικές αποκατάστασης.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η διατήρηση μιας γεωχωρικής βάσης δεδομένων με τις εδαφικές ιδιότητες των αγροτικών εκτάσεων. Μια τέτοια βάση διατηρείται και εμπλουτίζεται συνεχώς στο Ινστιτούτο Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, στη Λάρισα. Με αυτόν τον τρόπο, σε περίπτωση νέου ακραίου φαινομένου, θα υπάρχει διαθέσιμη πληροφορία για την αρχική κατάσταση του εδάφους, ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η έκταση και το είδος των μεταβολών που προκλήθηκαν. Τέλος, χρειάζεται στενότερη συνεργασία μεταξύ ερευνητικών ιδρυμάτων, πανεπιστημίων, γεωργικών συμβούλων, περιφερειακών και τοπικών αρχών και των ίδιων των παραγωγών. Η επιστημονική γνώση πρέπει να μεταφέρεται στην πράξη, ώστε ο παραγωγός να έχει πρόσβαση σε αξιόπιστες πληροφορίες και συγκεκριμένες οδηγίες διαχείρισης.
Ποιος είναι ο ρόλος του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και ειδικότερα του Ινστιτούτου Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών στην προσπάθεια αποκατάστασης;
Ο ρόλος του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς διαθέτει την ερευνητική υποδομή, την επιστημονική τεχνογνωσία και την εργαστηριακή υποστήριξη που απαιτούνται για την αξιολόγηση και τη διαχείριση των επιπτώσεων τέτοιων φαινομένων.
Ειδικότερα, το Ινστιτούτο Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών στη Λάρισα, μέσω του Τμήματος Εδαφοϋδατικών Πόρων και του διαπιστευμένου εργαστηρίου εδαφολογικών αναλύσεων, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά σε τρεις κατευθύνσεις.
Πρώτον, στην αξιολόγηση και παρακολούθηση της κατάστασης των εδαφών. Η εμπειρία που αποκτήθηκε από τις αναλύσεις των πλημμυρισμένων αγρών της Θεσσαλίας αποτελεί μια σημαντική βάση γνώσης για την κατανόηση των μεταβολών που προκάλεσαν οι πλημμύρες.
Δεύτερον, στην ανάπτυξη επιστημονικά τεκμηριωμένων πρακτικών αποκατάστασης. Μέσα από πειραματικές εφαρμογές και συνεργασίες με παραγωγούς, μπορούν να αξιολογηθούν διαφορετικές τεχνικές διαχείρισης των αποθέσεων, βελτίωσης της οργανικής ουσίας, αποκατάστασης της εδαφικής δομής και ορθολογικής λίπανσης.
Τρίτον, στη δημιουργία ενός συστήματος συνεχούς παρακολούθησης της εδαφικής υγείας. Η αξιοποίηση εργαστηριακών δεδομένων, γεωχωρικών πληροφοριών και τεχνολογιών τηλεπισκόπησης μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία χαρτών εδαφικής κατάστασης και εργαλείων υποστήριξης αποφάσεων για τους παραγωγούς και τους γεωργικούς συμβούλους.
Θα έλεγα ότι η σημαντικότερη συνεισφορά ενός ερευνητικού οργανισμού δεν είναι απλώς να καταγράψει τη ζημιά μετά από μια καταστροφή, αλλά να συμβάλει ώστε η γνώση που αποκτήθηκε να μετατραπεί σε πρακτικές λύσεις για την αποκατάσταση και την πρόληψη.
Ποιο είναι τελικά το βασικό μήνυμα προς τους παραγωγούς και την πολιτεία;
Το βασικό μήνυμα είναι ότι το έδαφος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους φυσικούς πόρους της Θεσσαλίας και πρέπει να αντιμετωπιστεί ως στρατηγικό κεφάλαιο για το μέλλον της αγροτικής παραγωγής.
Οι πλημμύρες του Daniel και του Elias μάς υπενθύμισαν πόσο ευάλωτο μπορεί να είναι το γεωργικό έδαφος απέναντι σε ακραία υδρομετεωρολογικά φαινόμενα. Η αποκατάσταση, όμως, δεν πρέπει να περιορίζεται στην επαναφορά των αγρών σε μια κατάσταση που επιτρέπει απλώς την επανακαλλιέργειά τους. Πρέπει να στοχεύει στην αποκατάσταση της εδαφικής υγείας και στη διατήρηση της μακροπρόθεσμης παραγωγικότητάς τους.
Για τους παραγωγούς, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να γνωρίζουν την πραγματική κατάσταση των εδαφών τους και να προσαρμόζουν ανάλογα τις καλλιεργητικές πρακτικές, τη λίπανση και τη διαχείριση του νερού.
Για την πολιτεία, σημαίνει ότι χρειάζονται μακροπρόθεσμες πολιτικές για την προστασία των εδαφών, την αντιπλημμυρική θωράκιση, τη συστηματική παρακολούθηση και την ενίσχυση της εφαρμοσμένης έρευνας.
Η Θεσσαλία δεν χρειάζεται μόνο να αποκαταστήσει τις ζημιές που προκάλεσαν οι πλημμύρες. Χρειάζεται να δημιουργήσει ένα πιο ανθεκτικό γεωργικό σύστημα, ικανό να ανταποκρίνεται στις νέες κλιματικές συνθήκες. Και αυτό ξεκινά από την προστασία και τη σωστή διαχείριση του εδάφους.
