Υπάρχει ένα ποίημα του Κωστή Παλαμά στο οποίο επιστρέφω συχνά, ιδιαίτερα στα σεμινάρια όπου μιλώ για τις ανθρώπινες πεποιθήσεις και τη δυσκολία μας να τις αναθεωρήσουμε. Είναι «Ο γκρεμιστής», ένα ποίημα που καταλήγει στην επιτακτική προτροπή «Γκρεμίστε!».
Ο Παλαμάς, ωστόσο, δεν υμνεί την καταστροφή ούτε υποστηρίζει μια μηδενιστική αντίληψη της ζωής. Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι η δημιουργία προϋποθέτει αρκετά συχνά την ανατροπή όσων έχουν φθαρεί, έχουν χάσει το νόημά τους ή εξακολουθούν να υπάρχουν μόνο και μόνο επειδή κάποτε υπήρξαν χρήσιμα. Το δηλώνει, άλλωστε, από τους πρώτους στίχους: «Εγώ είμαι ο γκρεμιστής, γιατ’ είμ’ εγώ κι ο χτίστης». Η άρνηση και η δημιουργία δεν αποτελούν εδώ αντίθετες δυνάμεις, αλλά δύο όψεις της ίδιας διεργασίας. Ο ποιητής δεν επιδιώκει να αφήσει πίσω του ερείπια, απλώς αμφισβητεί όσα εμποδίζουν την αναγέννηση της κοινωνίας, αναζητώντας τις αξίες πάνω στις οποίες θα μπορούσε να οικοδομηθεί κάτι καινούργιο.
Αυτή η σκέψη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν μεταφερθεί από το κοινωνικό στο προσωπικό πεδίο, και ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουμε και διατηρούμε τις πεποιθήσεις μας. Οι πεποιθήσεις αποτελούν ίσως ένα από τα πιο σταθερά στοιχεία της ανθρώπινης προσωπικότητας. Δεν είναι απλώς απόψεις για τον κόσμο, αλλά βαθιά ριζωμένοι τρόποι με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας και οργανώνουμε τις σχέσεις μας. Διαμορφώνονται από τα πρώτα χρόνια της ζωής, μέσα στην οικογένεια και στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, και σταδιακά αποκτούν τον χαρακτήρα προσωπικών αληθειών.
Μαθαίνουμε, για παράδειγμα, ότι για να αγαπηθούμε πρέπει να είμαστε υπάκουοι, ότι η σύγκρουση απειλεί τις σχέσεις, ότι η προσωπική αξία εξαρτάται από την επιτυχία ή ότι η φροντίδα των άλλων προϋποθέτει την παραμέληση του εαυτού μας. Τέτοιες πεποιθήσεις δεν προκύπτουν τυχαία, διαμορφώνονται μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες και συχνά εξυπηρετούν πραγματικές ανάγκες ασφάλειας, αποδοχής και ένταξης. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι συνθήκες αλλάζουν, αλλά οι πεποιθήσεις παραμένουν αμετάβλητες. Εκείνο που κάποτε μας προστάτευε μπορεί αργότερα να περιορίζει την ελευθερία μας. Ένας άνθρωπος που έμαθε, για παράδειγμα, να αποφεύγει τις συγκρούσεις για να διατηρεί την οικογενειακή γαλήνη ενδέχεται, ως ενήλικος, να δυσκολεύεται να θέσει όρια ή να διεκδικήσει τις ανάγκες του. Και παρότι μπορεί να αναγνωρίζει τη δυσκολία του, να εξακολουθεί να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο, επειδή η παλιά του πεποίθηση παραμένει συνδεδεμένη με την αίσθηση της ασφάλειας.
Το παράδοξο είναι ότι συχνά προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε τα σημερινά μας προβλήματα με πεποιθήσεις που διαμορφώθηκαν για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες μιας άλλης εποχής της ζωής μας. Σ’ αυτό το παράδοξο συναντιούνται οι σκέψεις του Παλαμά με την ψυχοθεραπευτική διεργασία. Για να δημιουργήσουμε νέους τρόπους ύπαρξης και αλληλεπίδρασης, χρειάζεται κάποια στιγμή να αμφισβητήσουμε τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομήσαμε την προσωπική μας πραγματικότητα. Αυτό, όμως, δεν είναι εύκολο, καθώς η αναθεώρηση μιας βαθιά ριζωμένης πεποίθησης μπορεί να βιώνεται ως απειλή για την ίδια μας την ταυτότητα. Ο Παλαμάς το γνωρίζει και το διατυπώνει με αξιοθαύμαστη ακρίβεια: «Και θέλει και το γκρέμισμα νου και καρδιά και χέρι». Η αλλαγή, επομένως, δεν είναι μόνο διανοητική υπόθεση, απαιτεί κατανόηση, συναισθηματική επεξεργασία και πράξεις. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι μια πεποίθηση μας περιορίζει, χρειάζεται να κατανοήσουμε γιατί την υιοθετήσαμε, ποια ανάγκη εξυπηρετούσε και τι φοβόμαστε ότι θα συμβεί αν την εγκαταλείψουμε. Κυρίως, χρειάζεται να δοκιμάσουμε στην πράξη ένα διαφορετικό τρόπο ζωής. Αυτή είναι και μια βασική επιδίωξη της ψυχοθεραπείας, όχι δηλαδή να αντικαταστήσει τις παλιές πεποιθήσεις με καινούργιες, εξίσου άκαμπτες βεβαιότητες, αλλά να διευρύνει την ικανότητα του ανθρώπου να αναστοχάζεται, να επιλέγει και να μεταβάλλεται.
Στην Εξελικτική Συστημική Ψυχοθεραπεία οι πεποιθήσεις δεν αντιμετωπίζονται ως αποκλειστικά ατομικές κατασκευές, αλλά αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης οικογενειακής, κοινωνικής και πολιτισμικής κληρονομιάς. Γι’ αυτό και η αναθεώρησή τους δεν αφορά μόνο τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αλλά και τον τρόπο που σχετιζόμαστε. Όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να θέτει όρια εκεί όπου προηγουμένως υποχωρούσε, δεν αλλάζει απλώς μια συμπεριφορά, μεταβάλλει παράλληλα τους όρους των σχέσεων του και, συχνά, διαταράσσει ισορροπίες που διατηρούνταν επί χρόνια.
Η ίδια διεργασία αφορά και τα ευρύτερα συστήματα, καθώς κάθε κοινωνικό σύνολο οργανώνεται γύρω από αξίες, παραδόσεις και συλλογικές πεποιθήσεις, οι οποίες αποτυπώνονται στους θεσμούς και στις καθημερινές πρακτικές του. Όταν όμως αυτές παύουν να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων, η προσκόλληση σε αυτές μπορεί να μετατραπεί σε εμπόδιο της κοινωνικής εξέλιξης.
Η πρόκληση δεν είναι να απορρίψουμε συλλήβδην το παρελθόν, αλλά να διακρίνουμε όσα εξακολουθούν να έχουν αξία και τι χρειάζεται να αλλάξει. Ούτε όλες οι παραδόσεις είναι εμπόδια ούτε κάθε καινοτομία συνιστά πρόοδο. Η δημιουργική αναθεώρηση απαιτεί κριτική σκέψη, ιστορική επίγνωση και ευθύνη απέναντι σε αυτό που πρόκειται να οικοδομηθεί. Αυτό, άλλωστε, διαχωρίζει τον γκρεμιστή του Παλαμά από τον άνθρωπο που απλώς αρνείται και αντιδρά. Ο πρώτος αμφισβητεί επειδή πιστεύει στη δυνατότητα της δημιουργίας, δεν γκρεμίζει δηλαδή για να καταστρέψει, αλλά για να ελευθερώσει το χώρο που χρειάζεται το καινούργιο.
Σκέφτομαι ότι στην γόνιμη αμφισβήτηση βρίσκεται και μια ουσιαστική διάσταση της ανθρώπινης ωριμότητας. Ώριμος δεν είναι εκείνος που παραμένει αμετακίνητος στις πεποιθήσεις του, θεωρώντας κάθε αναθεώρηση ένδειξη αδυναμίας, αλλά εκείνος που μπορεί να αναγνωρίσει ότι οι πεποιθήσεις του έχουν ένα ιστορικό βάθος, ότι διαμορφώθηκαν μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες και ότι ενδέχεται κάποια στιγμή να ολοκληρώσουν τον κύκλο τους.
Η εξέλιξη δεν προϋποθέτει να αρνηθούμε το παρελθόν, αλλά να μπορούμε να το επανεξετάζουμε, διατηρώντας όσα μας στηρίζουν και αφήνοντας πίσω όσα δεν μας επιτρέπουν πλέον να προχωρήσουμε. Η εξέλιξη διαμορφώνεται από τη δημιουργική απάντηση σε ένα τρίπτυχο ερωτημάτων «τι κρατάμε, τι πετάμε και τι αλλάζουμε».
Η ιστορία μιας νέας γυναίκας που παρακολουθώ θεραπευτικά, και την οποία θα ονομάσω Αθηνά, είναι χαρακτηριστική. Μεγάλωσε σε μια οικογένεια της ελληνικής περιφέρειας, όπου οι δεσμοί με την πατρογονική οικογένεια και την τοπική κουλτούρα παρέμεναν ιδιαίτερα ισχυροί. Από μικρή είχε μάθει να διεκδικεί την αγάπη και την προσοχή μέσα από την ένταση και την απειλή της φυγής. Αργότερα, στην ενήλικη ζωή της, βρέθηκε αντιμέτωπη με μια βαθύτερη αντίφαση, δηλαδή ενώ επιθυμούσε να αυτονομηθεί, ταυτόχρονα δυσκολευόταν να απομακρυνθεί από τους οικογενειακούς ρόλους που την είχαν συγκροτήσει ως προσωπικότητα.
Στη θεραπευτική της διαδρομή άρχισε σταδιακά να αναθεωρεί μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι η αγάπη προϋποθέτει τη διαρκή εγγύτητα και ότι η απόσταση ισοδυναμεί με εγκατάλειψη ή και απόρριψη. Η αλλαγή αυτή δεν εκφράστηκε με κάποια θεαματική ρήξη, αλλά με μια περισσότερο ήρεμη, σχεδόν ανεπαίσθητη μεταβολή. Άρχισε να κρατά αποστάσεις, όχι για να αποκοπεί από τους γονείς και το υπόλοιπο περιβάλλον της, αλλά για να μπορέσει να σχετιστεί μαζί τους διαφορετικά.
Η Αθηνά δεν χρειάστηκε να «γκρεμίσει» τους οικογενειακούς της δεσμούς ούτε να αρνηθεί τις ρίζες της, απλά χρειάστηκε να αναθεωρήσει τον τρόπο με τον οποίο είχε μάθει να ανήκει σ’ αυτήν. Και κάπως έτσι, αποχωριζόμενη μια παλιά βεβαιότητα, άρχισε να οικοδομεί τη δυνατότητα να μπορεί να αγαπά χωρίς να συγχωνεύεται και να απομακρύνεται χωρίς την ενοχή της εγκατάλειψης.
Το συγκεκριμένο κλινικό παράδειγμα αναδεικνύει αυτή την ουσιαστική διάσταση της θεραπευτικής αλλαγής, ότι δηλαδή δεν «γκρεμίζουμε» τις σχέσεις, αλλά τις πεποιθήσεις που δεν μας επιτρέπουν να τις νοηματοδοτήσουμε διαφορετικά.
Το δυσκολότερο λοιπόν γκρέμισμα αφορά όσα έχουμε οικοδομήσει μέσα μας και έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε ως αδιαπραγμάτευτες αλήθειες. Και η βαθύτερη αξία της προτροπής του Παλαμά είναι να μας θυμίζει ότι η πίστη στον άνθρωπο δεν εκφράζεται με την προσκόλληση σε όσα ήδη γνωρίζει, αλλά με την εμπιστοσύνη στη δυνατότητά του να αναθεωρεί, να μεταβάλλεται και να δημιουργεί.
Να γίνεται, όταν χρειάζεται, γκρεμιστής και χτίστης της ίδιας του της ζωής.
Ή όπως λέει ο Γιάννης Αγγελάκας
«Βάλε φωτιά σε ό,τι σε καίει, σε ό,τι σου τρώει την ψυχή
Έξω οι δρόμοι αναπνέουν διψασμένοι, ανοιχτοί
Είναι η αγάπη ένα ταξίδι από γιορτή σε γιορτή…».
