Το ΚΕΘΕΑ όπως και το 18 Άνω είχαν γράψει τη δική τους ιστορία στο χώρο της απεξάρτησης στην Ελλάδα. Προσωπικά είχα την τιμή να εργαστώ 17 χρόνια σε μονάδες του ΚΕΘΕΑ – ΈΞΟΔΟΣ στη Λάρισα και να γνωρίσω εκ των έσω τη φιλοσοφία των στεγνών προγραμμάτων απεξάρτησης. Ο κοινοτικός χαρακτήρας και ο εκδημοκρατισμός της θεραπείας αποτελούσαν τον κορμό της θεραπείας απεξάρτησης. Ήταν μια δύσκολη, επώδυνη και επίπονη διαδικασία τόσο για τους εξαρτημένους, όσο και για το θεραπευτικό προσωπικό. Ωστόσο η ιδεολογική ταύτιση και το νόημα που παρήγαγε το κοινοτικό πλαίσιο μας συνέπαιρνε όλους στο ΚΕΘΕΑ (όπως και του 18 Άνω κι άλλων στεγνών προγραμμάτων) στο μαγικό ταξίδι των προσωπικών αλλαγών. Προφανώς η μακρόχρονη λειτουργία ενός οργανισμού δεν δημιουργεί μόνο σημαντικές εξελίξεις αλλά και εσωτερικές αντιφάσεις. Το ΚΕΘΕΑ εξελίχθηκε σημαντικά, απέκτησε μια θέση στην καρδιά πολλών εξαρτημένων και των οικογενειών τους, μια θέση στην καρδιά της ελληνικής κοινωνίας και μια θέση στην επιστημονική κοινότητα. Συνέχισε επίσης να γεννά αντιφάσεις και δυσλειτουργίες, όπως η προσωποκεντρική διοίκηση, η αδυναμία να ανοίξει γρήγορα και αποτελεσματικά στις νέες συνθήκες και ανάγκες. Σε κάθε περίπτωση όμως παρέμεινε η μόνη αξιόπιστη και ταυτοχρόνως δωρεάν πρόταση απεξάρτησης. Υποσημείωση: τα τσακάλια της αγοράς απεξάρτησης καραδοκούν για να πουλήσουν υπηρεσίες σε όσους μπορούν να τις πληρώσουν. Η ύπαρξη ενός τέτοιου οργανισμού λοιπόν είχε άμεσα και πολλαπλά οφέλη στον τομέα της απεξάρτησης και παράλληλα αποτελούσε μια νησίδα ελευθερίας σε ένα χειραγωγούμενο περιβάλλον. Μάλλον ήταν θέμα χρόνου να πέσει το κάστρο, γιατί τέτοια κάστρα δίνουν το «κακό» παράδειγμα. Υπενθυμίζουν στο κοινωνικό σώμα την δυνατότητα να λειτουργεί χειραφετημένα και αλληλέγγυα.
Η αρχή έγινε το 2019 με την κατάργηση του αυτοδιοίκητου του ΚΕΘΕΑ και συνεχίστηκε με τη δημιουργία του ΕΟΠΑΕ και την υπαγωγή σε αυτόν διαφορετικών φορέων και θεραπευτικών προγραμμάτων. Η επίσημη πολιτική αφήγηση μιλά για ενοποίηση, καλύτερο συντονισμό των υπηρεσιών και θεραπευτικό πλουραλισμό. Η αντίθετη ανάγνωση, την οποία υποστηρίζουν άνθρωποι με μακρά παρουσία και εμπειρία στο χώρο της απεξάρτησης, έβλεπε (και δυστυχώς επιβεβαιώθηκε) πίσω από αυτή την ενοποίηση την αποδυνάμωση της αυτονομίας των θεραπευτικών προγραμμάτων και την αλλοίωση της ιδιαίτερης φιλοσοφίας τους.
Η Κατερίνα Μάτσα συμπυκνώνει με σαφήνεια αυτή την προβληματική. Ήδη από το 2019 είχε συνδέσει την κατάργηση του αυτοδιοίκητου του ΚΕΘΕΑ με τον αυταρχισμό και είχε επισημάνει ότι δεν επρόκειτο απλώς για αλλαγή της διοίκησης, αλλά για επέμβαση στη δημοκρατική λειτουργία των θεραπευτικών οργανισμών. Στις πρόσφατες παρεμβάσεις της προχωρεί ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι η ομογενοποίηση προγραμμάτων διαφορετικής φιλοσοφίας αποδυναμώνει τη θεραπευτική τους ταυτότητα, περιορίζει τη δυνατότητα επιλογής του εξαρτημένου ανθρώπου και, μέσα από τις μετακινήσεις θεραπευτών, διαρρηγνύει θεραπευτικές σχέσεις και αντιλήψεις που χρειάστηκαν χρόνο για να οικοδομηθούν. (Αποκαλυπτικό Ρεπορτάζ)
Το ζήτημα, επομένως, δεν εξαντλείται σε μια διοικητική αναδιάρθρωση των φορέων απεξάρτησης, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της θεραπείας.
Από την κοινότητα στο άτομο
Οι θεραπευτικές κοινότητες δεν αποτέλεσαν απλώς ένα διαφορετικό τρόπο οργάνωσης των υπηρεσιών απεξάρτησης. Στηρίχθηκαν σε μια διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο και τη θεραπευτική αλλαγή. Ο εξαρτημένος δεν αντιμετωπίζεται ως παθητικός δέκτης μιας θεραπείας την οποία κατέχουν οι ειδικοί, αλλά ως ενεργό μέλος μιας κοινότητας, άρα και της ίδιας του της θεραπείας. Η απεξάρτηση συνδέεται με τη σχέση, τη συμμετοχή, την ανάληψη ευθύνης, την αλληλοβοήθεια και, τελικά, με τη δυνατότητα του ανθρώπου να ανακτήσει την αυτενέργειά του.
Γι’ αυτό έχει σημασία ακόμη και η λέξη «μέλος», που χρησιμοποιούσαν οι θεραπευτικές κοινότητες για να κατονομάσουν τους ανθρώπους που ζητούσανε τη στήριξη των θεραπευτικών προγραμμάτων. Η λέξη «μέλος» εισάγει μια ουσιαστική διαφορά από τις λέξεις «ασθενής» ή «ωφελούμενος», καθώς περιγράφει διαφορετικά τη θέση του ανθρώπου μέσα στη θεραπεία. Το μέλος ανήκει, συμμετέχει, σχετίζεται, αναλαμβάνει την ευθύνη και συνδιαμορφώνει την κοινότητα, ως τον θεραπευτικό τόπο στον οποίο προσπαθεί να αλλάξει.
Αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο μετασχηματισμός των προγραμμάτων όπως προτάθηκε από τις τελευταίες διοικητικές αλλαγές και την ενοποίηση των φορέων αλλάζει όχι μόνο τη λειτουργία αλλά και τη φιλοσοφία της θεραπείας των στεγνών προγραμμάτων απεξάρτησης (ΚΕΘΕΑ – 18 άνω). Η Μάτσα περιγράφει αυτή την εξέλιξη ως «ομογενοποίηση» και θεωρεί ότι η κατάργηση της αυτοτέλειας των προγραμμάτων πλήττει τη «ραχοκοκαλιά» της θεραπευτικής τους φιλοσοφίας. (NOMIKI BIBLIOTHIKI Daily)
Μέσα στη δίνη και τις σαρωτικές μεταβολές το προσωπικό των στεγνών προγραμμάτων βιώνει ένα τρομακτικό σοκ, καθώς όλα γύρω τους καταρρέουν. Η οργή ξεχειλίζει και πίσω από την οργή πολλών εργαζομένων υπάρχει κι ένα ανομολόγητο πένθος. Πενθούν ένα τρόπο δουλειάς, μια συλλογική ταυτότητα, ένα σύστημα αξιών και σχέσεων μέσα στο οποίο διαμορφώθηκαν ως θεραπευτές. Και προφανώς δεν πρόκειται για μια νοσταλγική προσκόλληση στο παρελθόν, εξάλλου κανένας θεραπευτικός θεσμός δεν μπορεί να μένει αμετάβλητος. Υπάρχει όμως ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στη μεταβολή που προκύπτει μέσα από την εμπειρία, την κριτική και τον διάλογο και στην προσαρμογή που επιβάλλεται με τη δύναμη της διοικητικής εξουσίας. Που επιβάλλεται επομένως αυταρχικά από μια διοικητική αυθεντία που ταυτοχρόνως χαρακτηρίζεται από μια «νόμιμη» αυθαιρεσία.
Μπαίνω στη θέση τους και αναρωτιέμαι, πώς μπορεί ένας θεραπευτής να προσφέρει την ασφάλεια, την αυτονομία και την εμπιστοσύνη στους θεραπευόμενους του όταν ο ίδιος αισθάνεται ότι στερείται αυτά ακριβώς τα στοιχεία μέσα στον οργανισμό που εργάζεται; Η απεξάρτηση είναι ούτως ή άλλως μια επώδυνη και απαιτητική διαδικασία. Από την εμπειρία μου θυμάμαι ότι η μακρά και επίμονη διεργασία των αλλαγών απαιτούσε ολόψυχη παρουσία τόσο των ίδιων των «μελών» όσο και του θεραπευτικού προσωπικού. Η απεξάρτηση δεν είναι μια συνθήκη υπηρεσιακής ευθύνης αλλά αγάπης για τον άνθρωπο και τα ιδεώδη του. Η φιλοσοφία των θεραπευτικών κοινοτήτων, όπως συνηθίζαμε να λέμε, παρεμπιπτόντως θεράπευε και τους εξαρτημένους από ναρκωτικές ουσίες, καθώς διακινούσε μια ιδεολογία που αφορούσε όλο το κοινωνικό γίγνεσθαι. Ο κοινοτισμός ως πλαίσιο συνύπαρξης παραμένει ακόμη και σήμερα ένα φαντασιακό όχημα κοινωνικών αλλαγών, απέναντι στην εξατομίκευση της ύπαρξης και τον κατακερματισμό των κοινωνικών σωμάτων.
Ξαναγυρνώντας στην οδύνη που βιώνουν οι εργαζόμενοι των στεγνών προγραμμάτων απεξάρτησης η Μάτσα επισημαίνει εύστοχα ότι η μετακίνηση ενός θεραπευτή στον χαώδη και διαστρεβλωμένα ενοποιημένο νέο οργανισμό, δεν ισοδυναμεί απλώς με τη μετακίνηση ενός εργαζομένου από μια υπηρεσία σε μια άλλη, δεν είναι δηλαδή μια απλή διοικητική αλλαγή σε άλλο τμήμα ή άλλο πόστο. Η θεραπευτική σχέση χρειάζεται χρόνο για να οικοδομηθεί, ιδιαίτερα με ανθρώπους των οποίων η εμπιστοσύνη στις ανθρώπινες σχέσεις έχει συχνά τραυματιστεί βαθιά. Όταν αυτή η σχέση διακόπτεται για διοικητικούς λόγους, η διοικητική πράξη επιφέρει πολλές θεραπευτικές συνέπειες. (AthensVoice) Στο οργανόγραμμα ο εργαζόμενος μετακινείται σε μια άλλη θέση, ενώ στην πραγματική ζωή αποχωρίζονται δύο άνθρωποι και γκρεμίζεται συθέμελα ένα ολόκληρο φιλοσοφικό στερέωμα στο οποίο συγκρατούνταν η απεξάρτηση.
Ότι συμβαίνει αυτή τη στιγμή στο ξεθεμελίωμα των θεραπευτικών κοινοτήτων μου θυμίζει τον μαγικό ρεαλισμό με τον οποίο περιγράφει τις κοινωνικές εξελίξεις ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες στα Εκατό χρόνια μοναξιάς. Η ιστορία που αναπτύσσει σε διάστημα ενός αιώνα διατρέχεται από πολέμους, πολιτικές ανατροπές, αυταρχισμούς, οικονομικά συμφέροντα και αλλεπάλληλες εναλλαγές εξουσίας. Οι νικητές γίνονται ηττημένοι, οι επαναστάτες αποκτούν εξουσία, οι άνθρωποι αλλάζουν στρατόπεδα και η Ιστορία επανέρχεται σχεδόν κυκλικά, συνθλίβοντας συχνά εκείνους που πίστεψαν ότι θα μπορούσαν να την εξουσιάσουν.
Ωστόσο ο μαγικός ρεαλισμός του Μάρκες όχι μόνο δεν απομακρύνεται από την πραγματικότητα αλλά την κάνει περισσότερο ορατή. Το παράλογο παρουσιάζεται ως συνηθισμένο επειδή, μέσα στη βία της Ιστορίας, οι άνθρωποι αναγκάζονται τελικά να συνηθίσουν ακόμη και όσα κάποτε θεωρούσαν αδιανόητα.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει κάθε φορά που μια μεγάλη θεσμική αλλαγή εγκαθίσταται σταδιακά στην καθημερινότητα. Στην αρχή προκαλεί αντίδραση, ύστερα αλλάζουν οι διοικήσεις, οι αρμοδιότητες, οι τίτλοι, τα ονόματα και οι ρόλοι. Οι άνθρωποι προσαρμόζονται, όχι επειδή συμφωνούν αλλά επειδή πρέπει να συνεχίσουν να υφίστανται ή στην προκειμένη περίπτωση των προγραμμάτων απεξάρτησης να εργάζονται. Και κάποια στιγμή η καινούργια πραγματικότητα εμφανίζεται σαν να υπήρχε ανέκαθεν και μάλιστα με τέτοια ορμή και δύναμη που σε κατακλύζει αιφνιδιαστικά και ολοκληρωτικά αλλάζοντας τα πάντα.
Αυτή είναι η πιο κρυφή δύναμη επιβολής κάθε «αυθεντίας» όπως κι αν είναι μεταμφιεσμένη, δηλαδή δεν επιβάλλει τη θέλησή της, απλώς κάνει τους ανθρώπους να ξεχάσουν ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά. Σε οικειοποιείται και σε καθιστά αδρανή.
Σε τέτοιους καιρούς (κυρίως) η μνήμη παίρνει τη μορφή αντίστασης. Η μνήμη ότι η κοινότητα δεν ήταν ένα διοικητικό οργανόγραμμα θέσεων και ρόλων αλλά ένας τρόπος ιεράρχησης των σχέσεων, ότι η θεραπεία δεν σταματούσε στη διαχείριση ενός συμπτώματος αλλά έμπαινε βαθιά στο νόημα της προσωπικής και κοινωνικής αλλαγής, ότι ο εξαρτημένος δεν είναι απλώς φορέας μιας χρόνιας και υποτροπιάζουσας νόσου, αλλά ένα πρόσωπο που μπορεί να αλλάξει τη ζωή του. Είναι σημαντικό να διατηρούμε στη μνήμη μας το ΚΕΘΕΑ ως ένα ιδεολογικό όχημα -όχι νοσταλγικά- αλλά για να μην πεθάνει μέσα μας η ελπίδα.
Η Μάτσα χρησιμοποιεί για αυτή τη διαδικασία μια καίρια λέξη, μιλάει για χειραφέτηση και συνδέει την απεξάρτηση με την ανάκτηση της αυτονομίας του ανθρώπου, υποστηρίζοντας ότι αυτή δεν μπορεί να οικοδομηθεί έξω από τις δημοκρατικές διαδικασίες της ίδιας της κοινωνίας. (Βαβυλωνία – Πολιτικό Περιοδικό)
Η σημερινή πραγματικότητα των θεραπευτικών προγραμμάτων κατακλύζεται από μια πνιγερή αντίφαση. Στο νέο περιβάλλον της απεξάρτησης καλείται ο εργαζόμενος του πρώην ΚΕΘΕΑ να υπηρετεί ένα μοντέλο θεραπείας που καταργεί στην πράξη το βασικό της συστατικό, τη χειραφέτηση. Πώς να συντελεστεί η θεραπεία μέσα σε ένα πλαίσιο που οι ίδιοι οι θεραπευτές το βιώνουν ως περιορισμό της δικής τους αυτονομίας. Πώς θα αντιδράσουν αυτοί οι θεραπευτές τώρα που -επί της ουσίας- χάσανε την «εξουσία» να διοικούνται αυτοδύναμα; Τι κίνδυνοι υπάρχουν τόσο γι’ αυτούς όσο και για τους εξαρτημένους;
Ο Μάρκες στο συγκλονιστικό του μυθιστόρημα μας προειδοποιεί, όμως, και για κάτι ακόμη. Η εξουσία δεν σκληραίνει μόνο εκείνους που την κατέχουν, μπορεί να σκληρύνει και εκείνους που την πολεμούν. Ο αδικημένος μπορεί να γίνει άκαμπτος, ο διωκόμενος να αγριέψει και εκείνος που υπερασπίζεται την ελευθερία να καταλήξει να χάσει την ανεκτικότητά του στο διαφορετικό.
Γι’ αυτό το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο ποιος θα επικρατήσει, αλλά πως οι «ηττημένοι» θα κρατήσουν ψηλά το ανθρώπινο τους πρόσωπο και θα κρατήσουν ζωντανή την ψυχή της απεξάρτησης -την χειραφέτηση- μέσα σε ένα νεκρό σώμα.
Όλα όσα συνθέτουν την ιδεολογία της θεραπευτικής κοινότητας, ο διάλογος, η σχέση, η συμμετοχή, η ελευθερία, δεν μπορούν να αποτελούν μόνο το αντικείμενο της διεκδίκησής της, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο διεκδικεί και προσπαθεί να υπερβεί την ματαίωση, το πένθος και την αβεβαιότητα.
Οι διοικήσεις θα αλλάζουν, όπως αλλάζουν στα Εκατό χρόνια μοναξιάς. Οι θεσμοί θα μεταρρυθμίζονται, οι εξουσίες θα εναλλάσσονται και οι σημερινοί νικητές κάποτε θα παραχωρούν τη θέση τους στους επόμενους. Αν κάτι αξίζει να επιβιώσει από αυτή την αέναη ανθρώπινη προσπάθεια για κυριαρχία, δεν είναι η νίκη της μιας πλευράς πάνω στην άλλη, είναι το ανθρώπινο πρόσωπο. Το πρόσωπο του θεραπευόμενου που δεν πρέπει να χαθεί πίσω από τη διάγνωση, τη διοικητική κατηγοριοποίηση ή την αποτελεσματικότητα του συστήματος και το πρόσωπο του θεραπευτή που δεν πρέπει να χαθεί πίσω από τον φόβο, την οργή ή την ανάγκη του να αντισταθεί.
Κι αν το αναγάγουμε σε ολόκληρο το κοινωνικό σώμα θα λέγαμε ότι το ομορφότερο κατάλοιπο κάθε ανθρώπου που αγωνίζεται στο στίβο των κοινωνικών αγώνων δεν αφορά μόνο την επικράτηση, αλλά κυρίως την προσπάθεια να καταφέρει να παραμείνει άνθρωπος σε κάθε περίπτωση.
