Οι μύθοι, όπως και τα παραμύθια, δεν μιλούν μόνο μέσα από τους συμβολισμούς τους. Πριν επιχειρήσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε τα βαθύτερα νοήματά τους, χρειάζεται να ακούσουμε αυτή καθ’ αυτή την ιστορία που αφηγούνται. Στον πυρήνα του μύθου της Περσεφόνης, καθώς διατρέχουμε την κυριολεξία του μύθου, βρίσκεται ένα βίαιο γεγονός, η αρπαγή της νεαρής Κόρης, η οποία οδηγείται σε έναν γάμο που δεν επέλεξε.
Στον «ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα» η διατύπωση είναι σαφής, ο Άδης αρπάζει την Περσεφόνη «ἀέκουσαν», παρά τη θέλησή της, ενώ εκείνη κλαίει και καλεί σε βοήθεια τον πατέρα της. Ο Δίας, όμως, έχει ήδη συναινέσει στην παραχώρησή της στον αδελφό του, χωρίς να ρωτήσει ούτε την ίδια ούτε τη μητέρα της. Ο Άδης ασκεί την άμεση βία, αλλά ο Δίας δημιουργεί το πλαίσιο που τη νομιμοποιεί (Ομηρικός Ύμνος στη Δήμητρα).
Η ιστορία μπορεί, επομένως, να διαβαστεί ως μια πρώιμη αφήγηση πατριαρχικής βίας. Η γυναίκα δεν αντιμετωπίζεται ως αυθύπαρκτο υποκείμενο, αλλά ως πρόσωπο για το οποίο αποφασίζουν άλλοι. Η επιθυμία του άνδρα, η εξουσία του πατέρα και η ανάγκη διατήρησης της θεϊκής τάξης υπερισχύουν της δικής της φωνής.
Η πατριαρχική εξουσία δεν εκφράζεται μόνο με την πράξη του Άδη, αλλά κυρίως με τον τρόπο που η αρπαγή μετατρέπεται στη συνέχεια σε γάμο και η βία σε κανονικότητα. Αυτός είναι ένας μηχανισμός που συναντάμε συχνά και στην δημιουργία των ψυχικών τραυμάτων. Για παράδειγμα στις περιπτώσεις της γυναικείας κακοποίησης η βία δεν συντηρείται μόνο από εκείνον που την ασκεί, αλλά και από ένα ολόκληρο σχεσιακό σύστημα που την αποκρύπτει, την εξηγεί ή την υποβαθμίζει. η οικογένεια μπορεί να γνωρίζει και να σιωπά, η κοινότητα μπορεί να προτρέπει τη γυναίκα να κάνει υπομονή. Οι άνθρωποι γύρω από την κακοποιημένη γυναίκα μπορεί να ενδιαφέρονται περισσότερο για τη διατήρηση της συνοχής της οικογένειας παρά για την προστασία της. Κάπως έτσι, το θύμα καλείται όχι μόνο να αντέξει τη βία, αλλά και να συμμετάσχει στη συγκάλυψή της. Να συνεχίσει τη ζωή του σαν να μη συνέβη τίποτε, ώστε να μην αναστατωθεί περισσότερο το σύστημα.
Στον μύθο της Περσεφόνης, απέναντι σε αυτή την τάξη πραγμάτων ορθώνεται η Δήμητρα, η οποία αναζητά την κόρη της, θρηνεί και τελικά σταματά την καρποφορία της γης. Η αντίδρασή της είναι μια τραγική έκφραση του μητρικού πόνου και συνάμα μια πράξη αντίστασης. Η Δήμητρα αρνείται να συνεχίσει να τροφοδοτεί έναν κόσμο που της πήρε μακριά την κόρη της. Αποσύρει τη γονιμότητά της και αναγκάζει τους θεούς να διαπραγματευτούν μαζί της. Η οδύνη της επιχειρεί να βάλει ένα όριο στην πατριαρχική εξουσία και αυθαιρεσία.
Στην διαδικασία της ψυχοθεραπείας, η στιγμή κατά την οποία ένας άνθρωπος παύει να υπηρετεί ένα σύστημα που τον καταπιέζει είναι μια καθοριστική καμπή για την προσωπική του ανάπτυξη. Το «όχι» μπορεί αρχικά να εμφανιστεί ως θυμός, αποστασιοποίηση, σιωπή ή ακόμη και ως ψυχοσωματικό σύμπτωμα. Πίσω του όμως μπορεί να κρύβεται μια βαθιά προσπάθεια αυτοπροστασίας και μια αδιόρατη φωνή που προσπαθεί να φωνάξει «δεν μπορώ πλέον να συνεχίσω να συντηρώ μια σχέση που με ακυρώνει».
Η Δήμητρα διαθέτει τεράστια δύναμη, αλλά δεν κατέχει την εξουσία. Μπορεί να σταματήσει τη λειτουργία της φύσης, όχι όμως και να επιβάλει πλήρως τη θέλησή της στον Δία. Η επιστροφή της Περσεφόνης δεν είναι επομένως ολοκληρωτική, αποτελεί προϊόν ενός άδικου συμβιβασμού. Η κόρη θα μοιράζει πλέον τον χρόνο της ανάμεσα στον επάνω και στον κάτω κόσμο.
Πριν αφήσει την Περσεφόνη να φύγει, ο Άδης την αναγκάζει να γευτεί ένα σπόρο ροδιού. Έτσι εξασφαλίζει ότι θα επιστρέφει περιοδικά κοντά του. Το ρόδι συμβολίζει τη γονιμότητα, τη σεξουαλικότητα, το αίμα και τη συμβολική ενότητα της ζωής με τον θάνατο. Ψυχοθεραπευτικά, όμως, μπορεί να συμβολίσει και κάτι ακόμη, τον τρόπο με τον οποίο η βία εγκαθίσταται μέσα στον άνθρωπο. Το ψυχικό τραύμα, κατ’ αυτή την έννοια, δεν είναι μόνο ένα γεγονός του παρελθόντος. Το τραύμα εγγράφεται στο σώμα, στη μνήμη και στις σχέσεις. Αναβιώνει μέσα σε φόβους, επαναλήψεις, επιλογές συντρόφων, ενοχές ή μια διαρκή αίσθηση κινδύνου. Αυτή η επιστροφή δεν σημαίνει ότι το θύμα επιθυμεί τη βία, ούτε ότι ευθύνεται για την επανάληψή της. Σημαίνει ότι η τραυματική εμπειρία δεν έχει ακόμη μεταβολιστεί και εξακολουθεί να αναβιώνεται μέσα στην αφήγηση της ζωής του, αναζητώντας τη λύτρωση.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο εστιάζει η παράσταση «Η Αρπαγή της Περσεφόνης – Η επιστροφή», που παρουσιάστηκε στο Α΄ Αρχαίο Θέατρο Λάρισας. Η παράσταση δεν επικεντρώνεται τόσο στην πράξη της αρπαγής όσο στις συνέπειές της, στο τραύμα, στη βίαιη ενηλικίωση και στην επιστροφή σε έναν κόσμο που θέλει να συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους όρους. Το ερώτημα που θέτει η παράσταση δεν είναι μόνο εάν επιστρέφει η Περσεφόνη, αλλά ποιες είναι οι συνέπειες της βίαιης μεταμόρφωσής της από κόρη σε γυναίκα.
Η Δήμητρα περιμένει να ξαναβρεί την κόρη που έχασε, όμως εκείνη που αναδύεται από τον Κάτω Κόσμο είναι ένας άλλος άνθρωπος. Έχει συναντήσει το φόβο, την απώλεια, τη σεξουαλικότητα, τον θάνατο και την εξουσία. Η προηγούμενη αθωότητά της δεν μπορεί να αποκατασταθεί.
Αυτό αποτελεί μια βασική αλήθεια της ψυχοθεραπείας, δηλαδή θεραπεία δεν σημαίνει επιστροφή στην κατάσταση πριν από το τραύμα, κανείς δεν επιστρέφει ακριβώς εκεί που βρισκόταν. Η θεραπεία (επούλωση του ψυχικούς τραύματος) είναι η δημιουργία μιας νέας σύνθεσης, μέσα στην οποία το τραυματικό βίωμα δεν λησμονείται, παύει όμως να καθορίζει ολοκληρωτικά την ταυτότητα και το μέλλον του ανθρώπου.
Η μεταμόρφωση της Περσεφόνης δηλαδή δεν δικαιώνει την αρπαγή της. Ο άνθρωπος μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από ένα τραύμα, χωρίς να οφείλει ευγνωμοσύνη σε εκείνον που το προκάλεσε. Η δύναμη που αποκτά ανήκει στον ίδιο και στην προσπάθειά του να επιβιώσει.
Ένα σύγχρονο ερώτημα που αναδύεται για τον μύθο είναι ποιος έχει δικαίωμα να αφηγηθεί την ιστορία της Περσεφόνης. Ο Άδης τη βλέπει ως σύζυγο, ο Δίας ως κόρη που μπορεί να παραχωρήσει και η Δήμητρα ως το παιδί που πρέπει να επιστρέψει κοντά της. Καθένας την τοποθετεί μέσα στη δική του επιθυμία.
Η χειραφέτηση αρχίζει όταν η Περσεφόνη παύει να αποτελεί το αντικείμενο των αφηγήσεων των άλλων και γίνεται το υποκείμενο της δικής της ιστορίας. Όταν μπορεί να αναγνωρίσει τι της συνέβη, τι έχασε, τι άλλαξε μέσα της και ποια επιθυμεί πλέον να είναι. Η πραγματική επιστροφή, επομένως, δεν είναι απλώς η έξοδος από τον Άδη ούτε η επανένωση με τη μητέρα, είναι η επιστροφή στον εαυτό.
Η Περσεφόνη επιστρέφει στη ζωή έχοντας μέσα της τη μνήμη του Κάτω Κόσμου. Η αναγέννηση επομένως έχει τη μνήμη του χειμώνα. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος μπορεί να ανθίσει χωρίς να αρνηθεί το σκοτάδι που γνώρισε και χωρίς να επιτρέπει πλέον στους άλλους να αποφασίζουν για τη ζωή του.
Η συγκεκριμένη παράσταση διακίνησε πολλά από τα παραπάνω μηνύματα και έβαλε τον μύθο μέσα στην σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα προσπαθώντας να μιλήσει για την βία έναντι των γυναικών σε όλο τον κόσμο, μέσα από την ίδια την δυναμική του μύθου, αλλά και από εμβόλιμες αναφορές σε πραγματικά γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας. Ωστόσο κατά την άποψή μου ούτε οι ίδιοι οι ηθοποιοί πίστεψαν στο εγχείρημά τους και δεν αποδώσανε το εύρος των παραπάνω μηνυμάτων, με την τραγικότητα που κουβαλάει η δυναμική του αρχαίου μύθου. Ήταν μια ευρηματική παράσταση που δεν είχε όμως ψυχή, πάθος και την απαιτούμενη σύνδεση με τα βαθιά νοήματα που περιβάλλουν τον μύθο, τους συμβολισμούς του, αλλά και τις αναγνώσεις του.
