Στα μέσα της δεκαετίας του 1970, ο προσωπικός υπολογιστής δεν είναι ακόμη το αντικείμενο που κάθεται πάνω σε εκατομμύρια γραφεία. Η Microsoft βρίσκεται στα πρώτα της βήματα, η Apple δεν έχει καν ιδρυθεί όταν ο Μιχάλης Δερτούζος αρχίζει να κοιτάζει πέρα από τις τεράστιες μηχανές των πανεπιστημίων και των επιχειρήσεων.
Και βλέπει κάτι εντελώς διαφορετικό. Βλέπει υπολογιστές να μπαίνουν στα σπίτια. Βλέπει ανθρώπους να συνδέονται μεταξύ τους μέσα από δίκτυα. Βλέπει την πληροφορία να μετατρέπεται σε οικονομικό αγαθό και έναν νέο χώρο στον οποίο θα αγοράζονται και θα πωλούνται υπηρεσίες, γνώση και προϊόντα χωρίς ο αγοραστής και ο πωλητής να χρειάζεται να βρίσκονται στο ίδιο μέρος.
Το 1976 προβλέπει ότι μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 θα υπάρχει προσωπικός υπολογιστής σε ένα στα τρία ή τέσσερα σπίτια. Το 1980 δίνει στο ακόμη πιο φιλόδοξο όραμά του ένα όνομα: Information Marketplace. Η Αγορά της Πληροφορίας.
Είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια περιγραφή της οικονομίας στην οποία ζούμε σήμερα. Και ο άνθρωπος που τη διατυπώνει είναι ένας Έλληνας που έχει ξεκινήσει από την Αθήνα για την Αμερική με μια υποτροφία Fulbright.
Από την Αθήνα στο MIT
Ο Μιχάλης Λεωνίδας Δερτούζος γεννιέται στην Αθήνα στις 5 Νοεμβρίου 1936. Ο πατέρας του είναι ναύαρχος του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, η μητέρα του πιανίστρια.
Μεγαλώνει σε μια Ελλάδα σημαδεμένη από τον πόλεμο και την Κατοχή, αλλά από πολύ νωρίς γοητεύεται από τις μηχανές, τα μαθηματικά και την τεχνολογία.
Το 1954 αποφοιτά από το Κολλέγιο Αθηνών και φεύγει από την Ελλάδα με υποτροφία Fulbright. Ο πρώτος του σταθμός δεν είναι η Βοστώνη ούτε η Silicon Valley, αλλά το University of Arkansas, όπου σπουδάζει ηλεκτρολόγος μηχανικός.
Ύστερα έρχεται το MIT. Παίρνει το διδακτορικό του το 1964 και την ίδια χρονιά εντάσσεται στο διδακτικό προσωπικό του πανεπιστημίου. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1974, αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Laboratory for Computer Science, του περίφημου LCS. Θα παραμείνει επικεφαλής του μέχρι τον θάνατό του, το 2001.
Υπό τη διοίκησή του, το εργαστήριο εξελίσσεται σε έναν από τους σημαντικότερους κόμβους πληροφορικής στον κόσμο, με περίπου 400 καθηγητές, ερευνητές, μεταπτυχιακούς φοιτητές και εργαζομένους. Από το οικοσύστημα του LCS περνούν ή αναπτύσσονται τεχνολογίες που συνδέονται με το Internet, την κρυπτογράφηση RSA, το X Window System και άλλες κρίσιμες υποδομές της εποχής των υπολογιστών.
Ο Δερτούζος, όμως, ενδιαφέρεται για κάτι περισσότερο από την κατασκευή ισχυρότερων μηχανών.
Θέλει να καταλάβει τι θα κάνουν αυτές οι μηχανές στη ζωή των ανθρώπων.
Η «αγορά» που δεν υπήρχε ακόμη
Το 1980 διατυπώνει για πρώτη φορά την ιδέα της Information Marketplace. Η σύλληψη είναι εντυπωσιακή επειδή έρχεται σε μια εποχή κατά την οποία τίποτε από όσα σήμερα θεωρούμε αυτονόητα δεν υπάρχει στην καθημερινότητα. Δεν υπάρχει εμπορικό World Wide Web. Δεν υπάρχει Amazon. Δεν υπάρχει Google. Δεν υπάρχει online banking όπως το γνωρίζουμε. Δεν υπάρχουν smartphones.
Ο Δερτούζος φαντάζεται έναν κόσμο στον οποίο τα δίκτυα υπολογιστών θα δημιουργήσουν μια τεράστια ηλεκτρονική αγορά πληροφοριών, υπηρεσιών και συναλλαγών.
Δεν προβλέπει απλώς ένα νέο μηχάνημα. Προβλέπει ένα νέο οικονομικό περιβάλλον.
Αυτή είναι ίσως και η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στον Δερτούζο και πολλούς από τους τεχνολόγους της εποχής του. Εκείνοι προσπαθούν να καταλάβουν τι περισσότερο μπορεί να κάνει ένας υπολογιστής. Εκείνος αναρωτιέται τι θα συμβεί στην οικονομία και στην κοινωνία όταν εκατομμύρια τέτοιοι υπολογιστές αρχίσουν να επικοινωνούν μεταξύ τους.
Το 1997 θα συγκεντρώσει μεγάλο μέρος αυτού του οράματος στο βιβλίο What Will Be: How the New World of Information Will Change Our Lives.
Ο Μπιλ Γκέιτς το υποδέχεται με μια εξαιρετικά ισχυρή σύσταση: όποιος πρόκειται να συμμετάσχει στην επερχόμενη Επανάσταση της Πληροφορίας —δηλαδή σχεδόν όλοι— πρέπει να γνωρίζει το What Will Be.
Ο Έλληνας καθηγητής που μιλούσε για την οικονομία της πληροφορίας πριν αυτή αποκτήσει ακόμη όνομα βρίσκεται πλέον στο κέντρο της.
Η στιγμή που συναντά τον άνθρωπο που εφηύρε το Web
Η μεγαλύτερη ίσως παρέμβαση του Δερτούζου δεν είναι κάποια πρόβλεψη. Είναι μια απόφαση.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο Τιμ Μπέρνερς-Λι έχει δημιουργήσει στο CERN το World Wide Web. Το δημιούργημά του αρχίζει να εξαπλώνεται, αλλά μαζί με την επιτυχία εμφανίζεται ένας τεράστιος κίνδυνος: το Web πρέπει να αποκτήσει κοινά τεχνικά πρότυπα ώστε οι διαφορετικοί υπολογιστές, browsers και υπηρεσίες να μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους.
Ο Δερτούζος αντιλαμβάνεται αμέσως τη σημασία του εγχειρήματος. Βοηθά καθοριστικά ώστε ο Μπέρνερς-Λι και το World Wide Web Consortium, το W3C, να βρουν στο MIT τη βορειοαμερικανική τους βάση.
Δεν πρόκειται για μια λεπτομέρεια στην ιστορία του Internet. Το W3C δημιουργείται για να αναπτύσσει κοινά πρότυπα και να διασφαλίζει τη διαλειτουργικότητα του Web. Σε μια εποχή κατά την οποία διαφορετικές εταιρείες έχουν κάθε κίνητρο να κλείσουν τους χρήστες στα δικά τους τεχνολογικά οικοσυστήματα, η ύπαρξη κοινών προτύπων γίνεται κρίσιμο στοιχείο για να παραμείνει το Web ένας ενιαίος χώρος.
Ο ίδιος ο Μπέρνερς-Λι θα αποδώσει αργότερα στον Δερτούζο έναν εκπληκτικό φόρο τιμής: χωρίς εκείνον, λέει, πιθανότατα δεν θα υπήρχε World Wide Web Consortium. Και αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη υπογραφή του Έλληνα επιστήμονα πάνω στο Internet. Όχι ότι το εφηύρε.
Αλλά ότι βοήθησε να δημιουργηθεί ο θεσμός που θα επέτρεπε στο Web να εξελιχθεί πάνω σε κοινά, ανοιχτά πρότυπα.
Όταν η Silicon Valley ανακαλύπτει το InternetΛίγο αργότερα, ο κόσμος της τεχνολογίας αλλάζει με εκρηκτική ταχύτητα.
Η Netscape μετατρέπει τον browser σε πύλη προς το Internet και η δημόσια εγγραφή της το 1995 γίνεται ένα από τα σύμβολα της πρώτης μεγάλης χρηματιστηριακής έκρηξης του Web.
Η Microsoft αντιλαμβάνεται ότι το Internet δεν είναι μια περιφερειακή τεχνολογία αλλά απειλή για ολόκληρο το μοντέλο πάνω στο οποίο έχει χτίσει την κυριαρχία των Windows. Ο Μπιλ Γκέιτς στρέφει την εταιρεία προς το Internet και ξεκινά η μεγάλη μάχη των browsers.
Το οικοσύστημα που ο Δερτούζος περιέγραφε χρόνια νωρίτερα παύει πλέον να είναι θεωρία. Γίνεται αγορά. Και μέσα στα επόμενα χρόνια θα δημιουργήσει εταιρείες αξίας τρισεκατομμυρίων δολαρίων.
Το βιβλίο που περιγράφει τον κόσμο που έρχεται
Όταν κυκλοφορεί το What Will Be το 1997, το Internet έχει αρχίσει πλέον να περνά στη μαζική κουλτούρα. Ο Δερτούζος, όμως, κοιτάζει και πάλι ένα βήμα παραπέρα.
Περιγράφει πώς η παγκόσμια Information Marketplace θα αλλάξει το εμπόριο, την εργασία, την εκπαίδευση, την υγεία, την ψυχαγωγία και την καθημερινή επικοινωνία.
Ο πυρήνας της πρόβλεψής του είναι εκπληκτικά σύγχρονος: η πληροφορία δεν θα αποτελεί απλώς περιεχόμενο που μεταδίδεται μέσω υπολογιστών. Θα γίνει οικονομική υποδομή.
Αυτό που σήμερα αποκαλούμε e-commerce, ψηφιακές υπηρεσίες, online εργασία, ηλεκτρονικές συναλλαγές και οικονομία της πλατφόρμας βρίσκεται μέσα σε αυτή τη μεγάλη ιδέα: ένα παγκόσμιο δίκτυο στο οποίο άνθρωποι και επιχειρήσεις ανταλλάσσουν πληροφορία, εργασία, υπηρεσίες και χρήμα.
Και όμως, ο Δερτούζος δεν ενθουσιάζεται άκριτα με την τεχνολογία. Το αντίθετο.
«Οι υπολογιστές πρέπει να υπηρετούν τους ανθρώπους»
Προς το τέλος της ζωής του στρέφει όλο και περισσότερο την προσοχή του σε ένα πρόβλημα που σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ακούγεται σχεδόν προφητικό. Οι υπολογιστές έχουν γίνει πανίσχυροι, αλλά παραμένουν υπερβολικά δύσχρηστοι.
Ο Δερτούζος υποστηρίζει ότι η σχέση πρέπει να αντιστραφεί: δεν πρέπει ο άνθρωπος να προσαρμόζεται στον υπολογιστή. Ο υπολογιστής πρέπει να προσαρμόζεται στον άνθρωπο.
Το 1999 το MIT ξεκινά το Project Oxygen, ένα ερευνητικό πρόγραμμα ύψους 50 εκατ. δολαρίων που φιλοδοξεί να κάνει την πληροφορική τόσο φυσική και πανταχού παρούσα ώστε οι άνθρωποι να χρησιμοποιούν την τεχνολογία σχεδόν χωρίς να τη σκέφτονται.
Στο τελευταίο του βιβλίο, The Unfinished Revolution, που κυκλοφορεί το 2001, δίνει σε αυτή τη φιλοσοφία το όνομά της: human-centered computing.
Σήμερα τη συναντάμε παντού. Στις οθόνες αφής. Στις φωνητικές εντολές. Στις φορητές συσκευές. Στους ψηφιακούς βοηθούς. Και, πλέον, στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που επιχειρούν να καταλάβουν τη φυσική ανθρώπινη γλώσσα αντί να απαιτούν από τον άνθρωπο να μάθει τη γλώσσα της μηχανής.
Δεν προλαβαίνει να δει τον κόσμο που είχε περιγράψει
Στις 27 Αυγούστου 2001, ο Μιχάλης Δερτούζος πεθαίνει στο Massachusetts General Hospital. Είναι μόλις 64 ετών.
Δεν προλαβαίνει το iPhone. Δεν προλαβαίνει το Facebook, το YouTube, το cloud, τα apps, την έκρηξη του ηλεκτρονικού εμπορίου ή την εποχή κατά την οποία ένας άνθρωπος μπορεί από μια συσκευή στην τσέπη του να αγοράσει ένα αεροπορικό εισιτήριο, να μεταφέρει χρήματα, να μιλήσει με έναν γιατρό, να εργαστεί για μια εταιρεία στην άλλη άκρη του πλανήτη και να αποκτήσει πρόσβαση σε σχεδόν ολόκληρη την ανθρώπινη γνώση.
Προλαβαίνει όμως να περιγράψει μεγάλο μέρος της λογικής πάνω στην οποία θα στηριχθεί αυτός ο κόσμος.
Και ίσως γι’ αυτό η ιστορία του Μιχάλη Δερτούζου έχει μεγαλύτερη σημασία σήμερα απ’ ό,τι την εποχή που έκανε τις προβλέψεις του. Δεν ήταν ο άνθρωπος που εφηύρε το Internet ούτε ο επιχειρηματίας που έχτισε πάνω του μια αυτοκρατορία δισεκατομμυρίων.
Ήταν κάτι σπανιότερο. Ο άνθρωπος που κατάλαβε τι θα συνέβαινε όταν οι υπολογιστές έπαυαν να είναι απλώς μηχανές και μετατρέπονταν σε μια παγκόσμια αγορά ανθρώπων, γνώσης και χρήματος. Και το κατάλαβε όταν μεγάλο μέρος αυτού του κόσμου δεν είχε ακόμη κατασκευαστεί.
