Οι δείκτες ευημερούν, αλλά οι πολίτες δοκιμάζονται. Τα κρατικά ταμεία γεμίζουν με δισεκατομμύρια ευρώ από τους φόρους των ξένων τεχνολογικών και φαρμακευτικών κολοσσών, την ώρα που η καθημερινότητα γίνεται ολοένα και πιο ασφυκτική. Γιατί, λοιπόν, μια χώρα με τόσο εντυπωσιακό πλούτο στα χαρτιά, εξακολουθεί να αισθάνεται φτωχή; Η απάντηση κρύβεται στην εύθραυστη φύση ενός οικονομικού μοντέλου που θυμίζει χάρτινο πύργο, το βαθύ στεγαστικό αδιέξοδο, και τις παραμελημένες δημόσιες υποδομές.
Ο Σέιμους ΜακΚάν αισθάνεται ότι έπραξε τα πάντα «ορθά». Σπούδασε εμπορικές επιστήμες και προσελήφθη ως σύμβουλος σε κολοσσό χρηματοοικονομικών υπηρεσιών στο Δουβλίνο. Εντούτοις, όπως συμβαίνει με τα δύο τρίτα των νέων στην Ιρλανδία, ο 24χρονος παραμένει εγκλωβισμένος στο παιδικό δωμάτιο, αδυνατώντας να καλύψει το κόστος απόκτησης στέγης.
Η απογοήτευση αυτή αντηχεί σε ολόκληρη την ιρλανδική επικράτεια. Οι οικονομικοί δείκτες της χώρας σπάνια υπήρξαν ευνοϊκότεροι, καθώς η ραγδαία ανάπτυξη τροφοδοτεί με δισεκατομμύρια φορολογικά έσοδα τα κρατικά ταμεία. Παρά ταύτα, μεγάλο μέρος του πληθυσμού βιώνει πρωτοφανή οικονομική πίεση. Κυρίως, εκφράζεται έντονη ανησυχία ότι οι πηγές του εθνικού πλούτου παραμένουν εύθραυστες και ότι τα απροσδόκητα κέρδη δεν αξιοποιούνται παραγωγικά.
Το χάσμα διευρύνεται
«Όλα φαίνονται να πηγαίνουν περίφημα στην οικονομία — η κυβέρνηση κομπάζει για τα εκατομμύρια και τα δισεκατομμύρια που εισρέουν», επισημαίνει ο ΜακΚάν. «Το χάσμα όμως διευρύνεται… η απόκτηση των αυτονόητων δεν θα έπρεπε να αποτελεί προνόμιο».
Το στεγαστικό αποτελεί την κορυφή του παγόβουνου. Επίσης, βασικές υποδομές και δημόσιες υπηρεσίες -από τις μεταφορές και την υγεία, μέχρι την ύδρευση και την ενέργεια- παραμένουν καθηλωμένες σε περασμένες δεκαετίες ή αδυνατούν να εξυπηρετήσουν έναν πληθυσμό που διογκώθηκε κατά 10% από το 2020.
Δύσκολη καθημερινότητα – Αριθμός ρεκόρ των αστέγων
Ακόμη και με την απασχόληση σε ιστορικά υψηλά και τους μέσους μισθούς να υπερβαίνουν τον πληθωρισμό, πρόσφατη δημοσκόπηση αποκαλύπτει ότι το 51% των πολιτών δυσκολεύεται σε μεγάλο βαθμό να ανταπεξέλθει στην καθημερινότητα. Παράλληλα, ο αριθμός των αστέγων άγγιξε το ιστορικό ρεκόρ των 18.000 ατόμων, την ώρα που η Ιρλανδία καταγράφει τις ακριβότερες τιμές ηλεκτρικού ρεύματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, διογκώνοντας τα χρέη των νοικοκυριών προς τις εταιρείες ενέργειας.
Η κρατική οικονομική ευρωστία βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την κατάσταση πολλών ευρωπαϊκών κρατών. Το επόμενο έτος, η Ιρλανδία προσδοκά δημοσιονομικό πλεόνασμα ύψους σχεόν 10 δισεκατομμυρίων ευρώ, τη στιγμή που η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφουν επώδυνα ελλείμματα.
Η φορολόγηση – μαμούθ ξένων πολυεθνικών
Η δημοσιονομική αυτή ευμάρεια απορρέει από τον πενταπλασιασμό των εσόδων από τον φόρο εταιρειών κατά την τελευταία δεκαετία, τα οποία καταβάλλονται από αμερικανικές πολυεθνικές των κλάδων της τεχνολογίας και των φαρμάκων. Σχεδόν τα μισά εταιρικά φορολογικά έσοδα της Ιρλανδίας προέρχονται από τρεις και μόνο κολοσσούς: την Apple, την Eli Lilly και τη Microsoft.
Ιδιομορφία των διεθνών λογιστικών προτύπων επιτρέπει στην κυβέρνηση να φορολογεί επιχειρήσεις ακόμη και αν η παραγωγή των αγαθών διενεργείται αλλού, υπό την προϋπόθεση ότι η διαχείριση της πνευματικής ιδιοκτησίας γίνεται στην Ιρλανδία και υφίσταται πραγματική επιχειρηματική παρουσία στη χώρα.
Η Apple, για παράδειγμα, κατασκευάζει τα iPhone στην Κίνα, αλλά κατέβαλε στην Ιρλανδία 17 δισεκατομμύρια δολάρια σε εταιρικό φόρο κατά το τελευταίο οικονομικό έτος.
Συνολικά, οι εισπράξεις από τον φόρο εταιρειών ξεπέρασαν φέτος τα 34 δισεκατομμύρια ευρώ και αναμένεται να αγγίξουν τα 39 δισεκατομμύρια ευρώ το επόμενο έτος — ποσό που σχεδόν επαρκεί για την πλήρη χρηματοδότηση των κρατικών δαπανών στους τομείς της στέγασης και της υγείας.
Εντούτοις, διατυπώνονται προειδοποιήσεις ότι η διαχείριση των πόρων στερείται υπευθυνότητας, δεδομένης της υπέρμετρης εξάρτησης από την κερδοφορία ελάχιστων παγκόσμιων κολοσσών της τεχνολογίας και των φαρμάκων.
Έξι στα επτά ευρώ καταναλώνονται αντί να αποταμιεύονται
Οι κρατικές δαπάνες διπλασιάστηκαν την τελευταία δεκαετία. Το μεγαλύτερο μέρος διοχετεύεται σε τρέχοντα λειτουργικά έξοδα, όπως η πρόνοια και η υγεία, που καλύπτουν σχεδόν το ήμισυ του επόμενου προϋπολογισμού. Παράλληλα, η κυβέρνηση σχεδιάζει επενδύσεις-ρεκόρ ύψους 20,3 δισεκατομμυρίων ευρώ σε έργα ηλεκτρισμού, ύδρευσης, μεταφορών και στέγασης. Παρ’ όλα αυτά, το Ιρλανδικό Δημοσιονομικό Συμβουλευτικό Συμβούλιο, ως ανεξάρτητος εποπτικός φορέας, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας ότι έξι στα επτά ευρώ από τον φόρο εταιρειών καταναλώνονται αντί να αποταμιεύονται.
Πάνω από 1 εκατ. ασθενείς σε λίστα αναμονής
Ταυτόχρονα, οι υποδομές παρουσιάζουν σοβαρή υστέρηση. Για πρώτη φορά, οι λίστες αναμονής στα νοσοκομεία του εθνικού συστήματος υγείας ξεπερνούν το 1 εκατομμύριο ασθενείς. Επιπλέον, η πρωτεύουσα μιας χώρας με έντονες βροχοπτώσεις αντιμετωπίζει ελλείψεις νερού, εξαιτίας καθυστερήσεων σε εμβληματικό έργο ύδρευσης.
Στον τομέα της στέγασης, παρά τα βήματα προόδου, η κατάσταση παραμένει κρίσιμη. Η κατασκευή 40.000 κατοικιών κατά το τρέχον έτος υπολείπεται κατά το ένα τρίτο των ετήσιων αναγκών βάσει των υπολογισμών της Κεντρικής Τράπεζας της Ιρλανδίας έως τα μέσα του αιώνα.
Τέλος, αν και το δημοσιονομικό πλεόνασμα επέτρεψε την επιδότηση του κόστους διαβίωσης και των καυσίμων για την ανακούφιση από την ενεργειακή ακρίβεια, οι ρυθμοί ανάπτυξης των υπεράκτιων αιολικών πάρκων παραμένουν αργοί, παρατείνοντας την έντονη εξάρτηση της χώρας από τις εισαγωγές ενέργειας.
Από την θυσία με τους χαμηλούς φορολογικούς συντελεστές, στην εκτόξευση
Οι ξένες επενδύσεις μεταμόρφωσαν ριζικά την Ιρλανδία, η οποία στο παρελθόν αποτελούσε αγροτική οικονομία με τόσο έντονες δομικές αντιξοότητες, ώστε εξήγαγε μαζικά το εργατικό δυναμικό της.
Οι χαμηλοί συντελεστές φορολόγησης των επιχειρήσεων, που θεσπίστηκαν για την προσέλκυση κεφαλαίων, «αποτελούσαν αρχικά συνειδητή απώλεια εσόδων, θυσία στην οποία προχωρήσαμε για τη διασφάλιση των θέσεων εργασίας», επισημαίνει ανώτερος κυβερνητικός αξιωματούχος.
Πλέον, ο φορολογικός συντελεστής στην Ιρλανδία διαμορφώνεται στο 12,5%, όμως οι μεγάλες πολυεθνικές υποχρεούνται σε επιπλέον εισφορά 15% βάσει των κανόνων του ΟΟΣΑ που συμφωνήθηκαν το 2021. Κυβερνητικές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι η ρύθμιση αυτή θα αποφέρει πρόσθετα έσοδα ύψους 3,5 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως.
Εξαρτημένη από τις μεγάλες πολυεθνικές
Οι τάσεις αυτές καθιστούν τη χώρα εξαρτημένη όχι μόνο από τα έσοδα ελάχιστων επιχειρήσεων, αλλά και από τα εμβληματικά προϊόντα τους: την τιρζεπατίδη της Eli Lilly, τα iPhone και τους υπολογιστές της Apple, καθώς και τα λογισμικά της Microsoft. Σε περίπτωση που η συνεισφορά των ομίλων αυτών αφαιρεθεί από τα φορολογικά έσοδα, ως δυνητικά παροδικό και αβέβαιο κέρδος, αποκαλύπτεται ότι η Ιρλανδία ζει επικίνδυνα πάνω από τις πραγματικές δυνατότητές της.
Κυβερνητικές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι 23 δισεκατομμύρια ευρώ από τα εταιρικά φορολογικά έσοδα του επόμενου έτους συνδέονται με υπεράκτιες δραστηριότητες που απλώς φορολογούνται σε ιρλανδικό έδαφος. Χωρίς την ένεση αυτή, η χώρα θα κατέγραφε ελλείμματα ήδη από το 2022.
Αντί λοιπόν για το προσδοκώμενο πλεόνασμα των 10 δισεκατομμυρίων ευρώ, ο προϋπολογισμός του επόμενου έτους θα εμφάνιζε μαύρη τρύπα που θα ξεπερνούσε τα 13 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ μέχρι το τέλος της δεκαετίας το άνοιγμα θα μπορούσε να αγγίξει τα 20 δισεκατομμύρια ευρώ.
«Βασιζόμαστε σε πηγή εσόδων αποκομμένη από την πραγματική εγχώρια παραγωγική βάση»
«Βρισκόμαστε μπροστά σε ιδιότυπο γρίφο, καθώς επικρατεί η εντύπωση ότι η κυβέρνηση διαθέτει ανεξάντλητους πόρους για δαπάνες», επισημαίνει η Έμμα Χάουαρντ, λέκτορας οικονομικών στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου. «Πρόκειται όμως σε μεγάλο βαθμό για έναν χάρτινο πύργο, καθώς βασιζόμαστε ολοένα και περισσότερο σε πηγή εσόδων αποκομμένη από την πραγματική εγχώρια παραγωγική βάση, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν δημόσιες υπηρεσίες, επενδυτικά προγράμματα και φορολογικές ελαφρύνσεις».
Η περίοδος της κρίσης
Η ιρλανδική οικονομία υπέστη τόσο σφοδρή καθίζηση μετά την περίοδο της λεγόμενης «Κελτικής Τίγρης», ώστε κατέστη αναγκαία η χρηματοδοτική διάσωση ύψους 67,5 δισεκατομμυρίων ευρώ από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Ένωση —ποσό που αντιστοιχούσε στο 40% του εγχώριου προϊόντος. Έκτοτε, κατά την εκτίμηση του Ο’Ντρίσκολ, η χώρα καθηλώθηκε από έναν ασφυκτικό εναγκαλισμό οικονομικών απαιτήσεων, εξαιτίας και της αυστηρής ενσωμάτωσης των ευρωπαϊκών οδηγιών, γεγονός που μετέτρεψε τον δημόσιο τομέα σε απόλυτα φοβικό απέναντι σε οποιοδήποτε ρίσκο.
Παρά την ανησυχία του ότι «παραλίγο να παραλύσει το κράτος στην προσπάθεια να διασφαλιστεί ότι δεν θα πτωχεύσει ποτέ ξανά», ο ίδιος υπογραμίζει με έμφαση πως «οριστικά, η πορεία προς τη διόρθωση έχει ήδη ξεκινήσει».
Κατά περιόδους, το βραχυπρόθεσμο κόστος δανεισμού της Ιρλανδίας υποχώρησε ακόμη και κάτω από το αντίστοιχο της Γερμανίας, της ισχυρότερης οικονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Εντούτοις, εταίροι στην Ευρωπαϊκή Ένωση διατυπώνουν επιφυλάξεις για τα οφέλη που καρπούται η χώρα από τον διεθνή φορολογικό ανταγωνισμό.
«Η ανατροπή είναι ζήτημα του πότε, όχι του αν»
Το πρόσφατο ιστορικό των βίαιων οικονομικών κύκλων της Ιρλανδίας εντείνει τους φόβους για ένα απότομο σκάσιμο της φούσκας γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη. Μια τέτοια εξέλιξη θα προκαλούσε αλυσιδωτούς κλονισμούς, καθώς οι κορυφαίοι παίκτες του κλάδου —OpenAI, Anthropic, Google και Meta— διατηρούν στο Δουβλίνο τα ευρωπαϊκά κεντρικά γραφεία τους.
Για την Έμμα Χάουαρντ, λέκτορα στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου, «η ανατροπή αυτή είναι ζήτημα του πότε, όχι του αν».
