Η Μαύρη Θάλασσα εξελίσσεται σε έναν ολοένα πιο επικίνδυνο χώρο για τη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο, καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία φαίνεται να ξεπερνά τα όρια του άμεσου πεδίου των συγκρούσεων και να δημιουργεί κινδύνους ακόμη και μέσα στα χωρικά ύδατα χωρών του ΝΑΤΟ.
Μέσα σε μόλις μία εβδομάδα, πέντε εμπορικά πλοία βρέθηκαν στο στόχαστρο επιθέσεων σε θαλάσσιες περιοχές της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας.
Οι επιθέσεις έχουν προκαλέσει τουλάχιστον τέσσερις θανάτους, ενώ υπάρχουν ναυτικοί που αγνοούνται και άλλοι που έχουν τραυματιστεί. Η εξέλιξη έχει σημάνει συναγερμό στις χώρες της περιοχής, αλλά και στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καθώς πλέον τίθεται ανοιχτά το ζήτημα της προστασίας των εμπορικών θαλάσσιων διαδρομών.
Βουλγαρία, Ρουμανία και Τουρκία έθεσαν το θέμα στο ΝΑΤΟ, ζητώντας μεγαλύτερη προσοχή στη Μαύρη Θάλασσα και συντονισμένη υποστήριξη για την αντιμετώπιση της αυξανόμενης απειλής.
Ο πρωθυπουργός της Βουλγαρίας Ρούμεν Ράντεφ χαρακτήρισε απαράδεκτη την επίθεση που σημειώθηκε στην αποκλειστική οικονομική ζώνη της χώρας του, υποστηρίζοντας ότι συνιστά σοβαρή παραβίαση του διεθνούς και του ναυτικού δικαίου και θέτει σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας.
Από την Ουκρανία στη ζώνη του ΝΑΤΟ
Οι ρωσικές επιθέσεις σε ουκρανικά λιμάνια και παράκτιες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Ωστόσο, η πρόσφατη αλυσίδα περιστατικών διαφοροποιεί σημαντικά την κατάσταση, καθώς οι συνέπειες του πολέμου εμφανίζονται πλέον πιο έντονα σε περιοχές που βρίσκονται εντός της επικράτειας ή των θαλάσσιων ζωνών κρατών-μελών του ΝΑΤΟ.
Εάν η τάση αυτή συνεχιστεί, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα δύσκολο δίλημμα: πώς θα ενισχύσει την προστασία της εμπορικής ναυτιλίας χωρίς να οδηγήσει την αντιπαράθεση με τη Ρωσία σε ακόμη υψηλότερο επίπεδο.
Το ζήτημα αναμένεται να απασχολήσει και τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου την Πέμπτη. Στο προσχέδιο των συμπερασμάτων της συνόδου περιλαμβάνεται αναφορά στην ανάγκη άμεσης αποκατάστασης της ασφαλούς διέλευσης των πλοίων που μεταφέρουν σιτηρά.
Απειλές και από τις δύο πλευρές
Η εικόνα στη Μαύρη Θάλασσα είναι ακόμη πιο περίπλοκη, καθώς επιθέσεις με μη επανδρωμένα θαλάσσια μέσα δεν πραγματοποιεί μόνο η Ρωσία.
Η Ουκρανία έχει επίσης χρησιμοποιήσει ναυτικά drones εναντίον πλοίων που συνδέονται με τη Ρωσία. Τον Ιούνιο, ένα ουκρανικό θαλάσσιο drone εξερράγη στο λιμάνι της Κωνστάντζας στη Ρουμανία. Η ουκρανική πλευρά είχε υποστηρίξει τότε ότι το μη επανδρωμένο σκάφος έχασε την πορεία του εξαιτίας ρωσικών ηλεκτρονικών παρεμβολών.
Ευρωπαίος αξιωματούχος που ασχολείται με τη ναυτιλία περιέγραψε την κατάσταση ως ιδιαίτερα επικίνδυνη, καθώς, όπως σημείωσε, οι εμπορικές εταιρείες δεν μπορούν να υπολογίζουν μόνο τη μία πλευρά της απειλής. Οι επιθέσεις προέρχονται από διαφορετικούς δρώντες και η αβεβαιότητα καθιστά δυσκολότερη την ασφαλή λειτουργία των πλοίων.
Την ίδια στιγμή, παραμένει δύσκολο σε ορισμένες περιπτώσεις να εξακριβωθεί ποιος βρίσκεται πίσω από μια επίθεση. Ο Ράντεφ δήλωσε την Τετάρτη ότι οι έρευνες δεν έχουν ακόμη καταλήξει σε αποδεικτικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ρωσική ευθύνη για τα συγκεκριμένα πλήγματα. Η επιφυλακτικότητά του έχει, ωστόσο, προκαλέσει πολιτικές αντιδράσεις στη Βουλγαρία, με επικριτές να την αποδίδουν στη γενικότερα πιο ήπια στάση του απέναντι στη Μόσχα.
Αναλυτές εκτιμούν ότι η χρήση drones από τις δύο πλευρές θα συνεχιστεί όσο υπάρχουν οι οικονομικοί πόροι και η παραγωγική δυνατότητα για τη διατήρηση των επιχειρήσεων.
Από την ουκρανική πλευρά, ο βουλευτής και ιδρυτής του Black Sea Security Forum Ολεξίι Γκοντσαρένκο ζητά μια ευρύτερη διπλωματική πρωτοβουλία, με τη συμμετοχή της Ουκρανίας, της Ρωσίας και μιας τρίτης χώρας που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εγγυήτρια, όπως η Τουρκία. Στόχος, σύμφωνα με τον ίδιο, θα πρέπει να είναι η αποκατάσταση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα.
Στο στόχαστρο οι εξαγωγές σιτηρών
Η αστάθεια στη θάλασσα έχει άμεσο αντίκτυπο και στην ουκρανική οικονομία. Τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας αποτελούν τον βασικό διάδρομο εξαγωγών της χώρας, καθώς από αυτά διακινείται περίπου το 95% των ουκρανικών εξαγωγών σιτηρών, αλλά και μεγάλες ποσότητες σιδηρομεταλλεύματος.
Όσο αυξάνονται οι κίνδυνοι για τα εμπορικά πλοία, τόσο μειώνεται και η ναυτιλιακή κίνηση. Η Ουκρανία προσπαθεί να αναζητήσει εναλλακτικές διαδρομές, με ένα μέρος των φορτίων να μεταφέρεται μέσω του Δούναβη.
Η επιλογή αυτή, όμως, έχει τα δικά της όρια. Η παρατεταμένη ξηρασία έχει μειώσει σημαντικά τη στάθμη του ποταμού, περιορίζοντας τις δυνατότητες μεταφοράς. Παράλληλα, εξετάζεται η ενίσχυση των σιδηροδρομικών μεταφορών, κάτι που όμως μπορεί απλώς να μεταφέρει το πρόβλημα από τη θάλασσα προς τα δυτικά και να δημιουργήσει νέα συμφόρηση στη Ρουμανία.
Η αύξηση των χερσαίων εξαγωγών μπορεί επίσης να αναζωπυρώσει τις εντάσεις με τους αγρότες γειτονικών ευρωπαϊκών χωρών. Ρουμάνοι παραγωγοί έχουν εκφράσει ανησυχίες ότι ουκρανικά προϊόντα που προορίζονται για διέλευση ενδέχεται να παραμείνουν τελικά στην εγχώρια αγορά, ενώ οι εταιρείες μεταφορών καλούνται ήδη να διαχειριστούν περιορισμένες διαθέσιμες υποδομές.
Την ίδια στιγμή, ο Ουκρανός υπουργός Γεωργίας Ταράς Βισότσκι έχει προειδοποιήσει ότι εκατομμύρια τόνοι αδιάθετων σιτηρών συσσωρεύονται, με τους αγρότες να αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο να μην έχουν επαρκή έσοδα για να ξανασπείρουν το σύνολο των εκτάσεών τους.
Στο τραπέζι κοινή ευρωπαϊκή άμυνα
Μπροστά στην επιδείνωση της κατάστασης, η Βουλγαρία, η Ρουμανία και η Τουρκία εξετάζουν κοινές πρωτοβουλίες για την προστασία της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας.
Ο Ράντεφ αναμένεται να παρουσιάσει σχετικές προτάσεις στους Ευρωπαίους ηγέτες, ενώ στο ΝΑΤΟ εξετάζονται επιλογές για την ενίσχυση της προστασίας της περιοχής. Μεταξύ των σεναρίων που συζητούνται είναι η μεταφορά συστημάτων αντιμετώπισης drones προς τη Μαύρη Θάλασσα.
Η Σόφια επιδιώκει παράλληλα στενότερο συντονισμό με την Άγκυρα και το Βουκουρέστι. Βούλγαρος αξιωματούχος έχει προτείνει ακόμη τη δημιουργία νέων κοινών συστημάτων αντι-drone με τη Ρουμανία, με χρηματοδοτική συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Απειλείται και η επενδυτική επιστροφή στα ουκρανικά λιμάνια
Πέρα από την ασφάλεια και το εμπόριο, οι εξελίξεις δημιουργούν αβεβαιότητα και για τις επενδύσεις στις ουκρανικές λιμενικές υποδομές.
Το τελευταίο διάστημα είχαν εμφανιστεί ενδείξεις ότι διεθνείς επενδυτές άρχιζαν να επιστρέφουν σταδιακά στην ουκρανική λιμενική αγορά, παρά τον πόλεμο. Μεταξύ των σημαντικότερων ονομάτων ήταν η MSC, μία από τις μεγαλύτερες ναυτιλιακές εταιρείες παγκοσμίως, η οποία φέρεται να απέκτησε τον Μάιο πλειοψηφικό ποσοστό σε τερματικό σταθμό εμπορευματοκιβωτίων σε λιμάνι κοντά στην Οδησσό.
Παράλληλα, το Κίεβο επιχειρεί να προσελκύσει επενδυτές για μακροχρόνια παραχώρηση του τερματικού σταθμού στο Τσορνομόρσκ, επίσης κοντά στην Οδησσό. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες σχεδιαζόμενες συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στον ουκρανικό λιμενικό κλάδο, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης προσπάθειας ανοικοδόμησης που αναμένεται να κινητοποιήσει κεφάλαια δισεκατομμυρίων ευρώ και να προσελκύσει ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Ωστόσο, η νέα πραγματικότητα στη Μαύρη Θάλασσα απειλεί να ανατρέψει αυτή την προοπτική.
Εργαζόμενοι στον ουκρανικό λιμενικό τομέα εκφράζουν πλέον ανοιχτά αμφιβολίες για το κατά πόσο είναι εφικτό να προχωρήσει η ανοικοδόμηση υπό τις σημερινές συνθήκες. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Όλεγκ Γκριγκοριούκ, επικεφαλής του συνδικάτου εργαζομένων στις θαλάσσιες μεταφορές της Ουκρανίας, κανείς δεν μπορεί εύκολα να επενδύσει ή να ανοικοδομήσει υποδομές όταν υπάρχει ο φόβος ότι την επόμενη ημέρα μπορεί να ακολουθήσει νέο πυραυλικό πλήγμα ή επίθεση με drones.
Η Μαύρη Θάλασσα βρίσκεται έτσι αντιμέτωπη με ένα σύνθετο πρόβλημα, στο οποίο η στρατιωτική ασφάλεια συνδέεται πλέον άμεσα με την επισιτιστική αλυσίδα, το διεθνές εμπόριο και τις επενδύσεις. Για την Ευρώπη, η πρόκληση δεν περιορίζεται στην προστασία των ακτών της· αφορά πλέον και τη διασφάλιση ενός κρίσιμου εμπορικού διαδρόμου, η διατάραξη του οποίου μπορεί να έχει συνέπειες πολύ πέρα από την περιοχή του πολέμου.
