Γράφει ο Δημήτρης Κατσαρός*
Πρόσφατο αφιέρωμα μεγάλου αυστριαλιανού μέσου ενημέρωσης για το δημογραφικό στην Ελλάδα κατέληγε ότι η χώρα μας κινδυνεύει «να μείνει χωρίς Έλληνες», να γίνει ένα «ζωντανό μουσείο»… Την ίδια στιγμή σύμφωνα με τη Eurostat ο δείκτης γεννήσεων στην Ελλάδα υποχώρησε κάτω από το όριο το οποίο ορίζει ως ελάχιστη χαμηλή γεννητικότητα. Αντίστοιχα και με βάση τα οριστικά στοιχεία 2024 της ΕΛΣΤΑΤ είχαμε 68.467 γεννήσεις έναντι 126.916 θανάτων, ενώ το 2025 είχαμε λιγότερες ακόμη γεννήσεις (65.594)…
Κάπως έτσι η χώρα μας είναι ένα δημογραφικό αντιπαράδειγμα διεθνώς, που συνδυάζει χαμηλή γεννητικότητα, υψηλή ενδιάμεση ηλικία και θνησιμότητα -συρρίκνωση του πληθυσμού της. Αυτά σίγουρα δεν «κομίζουν γλαύκα εις Αθήνας». Μάλλον ισχύει και εδώ το δημώδες: «όπως στρώνει κανείς κοιμάται».
Το 1990, το μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα δείχνει να ξυπνά από το λήθαργο της δημογραφικής αμεριμνησίας. Σε αιτιολογική έκθεση διάταξης νόμου (Ν1892/1990) που ψηφίστηκε στη Βουλή για χορήγηση μηνιαίων επιδομάτων σε τρίτεκνες και πολύτεκνες μητέρες, το Δημογραφικό αναγορεύεται για πρώτη φορά ως το υπ’ αριθμόν 1 εθνικό πρόβλημα. Τα στατιστικά στοιχεία της έκθεσης αυτής αποτύπωναν πολύ καθαρά την σταδιακή διολίσθηση στις γεννήσεις παιδιών από το 1950 μέχρι το 1990 με τη χώρα μας να βρίσκεται, ήδη από τότε, κάτω από το όριο των απαραίτητων, για την αναπλήρωση των γενεών, γεννήσεων. Η ίδια συνοδευτική του νόμου έκθεση περιείχε και μια βαρυσήμαντη προειδοποίηση. Αν παραμείνουν τα ίδια δεδομένα, ο πληθυσμός θα αρχίσει να μειώνεται άμεσα, χάνοντας στις δυο προσεχείς γενεές, δηλαδή μέχρι το έτος 2050, περίπου δυο εκατομμύρια άτομα.
Μέσα σε αυτό το κλίμα αφύπνισης έγινε συζήτηση στη Βουλή το Νοέμβριο του 1991 και τα κόμματα (ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, ΣΥΝΑΠΙΣΜΟΣ) συνειδητοποιώντας, όπως αναφέρεται στα πρακτικά, τους εθνικούς κινδύνους, δέχτηκαν ομόφωνα, τη σύσταση Διακομματικής Επιτροπής για την αντιμετώπιση του Δημογραφικού προβλήματος, η οποία παρέδωσε στη Βουλή το ομόφωνο πόρισμά της το Φεβρουάριο του 1993. Η αξιομνημόνευτη αυτή συναινετική πρωτοβουλία των πολιτικών δυνάμεων, η οποία αναλήφθηκε τότε υπό το κράτος μαζικής λαθρομετανάστευσης, όχι μόνον δεν πρότεινε τη λύση του δημογραφικού μέσω αυτής, αλλά τη θεώρησε και δημογραφική απειλή. Βασική μέριμνα του πορίσματος ήταν η ενίσχυση της γεννητικότητας του ελληνικού πληθυσμού που υπό τις τότε συνθήκες υπηρετούσε ο επαναπατρισμός πολιτικών προσφύγων από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και η εγκατάσταση στη χώρα μας ομογενών Ποντίων και Βορειοηπειρωτών. Ιδιαίτερα σημαντικές ήταν οι αξιακές προτάσεις προστασίας του γάμου και της οικογένειας, της αποτροπής ερημοποίησης της υπαίθρου, όπως και αυτές για την αναβάθμιση των τρίτεκνων οικογενειών σε πολύτεκνες. Το ομόφωνο αυτό πόρισμα, για άγνωστους λόγους, δεν συζητήθηκε ποτέ στην Ολομέλεια της Βουλής… Και αυτό δίνει μια εξήγηση στο πώς φθάσαμε τριάντα πέντε χρόνια μετά στο σημερινό δημογραφικό αδιέξοδο.
Το αρνητικό ισοζύγιο γεννήσεων και θανάτων δεν άλλαξε, σχεδόν ποτέ, στη μεταπολιτευτική περίοδο. Με εξαίρεση την περίοδο της κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή που παρουσιάστηκε μια μικρή παροδική αύξηση των γεννήσεων, όταν με νόμο, ο οποίος στη συνέχεια κρίθηκε αντισυνταγματικός, δόθηκε η δυνατότητα απευθείας διορισμού εκπαιδευτικών πολυτέκνων στην εκπαίδευση. Τότε επίσης υιοθετήθηκε και η εκδοχή της τρίτεκνης οικογένειας με νομοθεσία ενίσχυσης αυτής.
Την ίδια στιγμή, η καπιταλιστική Δυτική Ευρώπη με το καταναλωτικό πρότυπο ζωής δεν παρουσιάζει καλύτερη δημογραφική εικόνα. Βρίσκεται από χρόνια στην καθοδική χαοτική πορεία της υπογεννητικότητας και αυτό δίνει μια άλλη διάσταση του προβλήματος. Δεν μπορεί όμως να αποτελέσει κυβερνητικό άλλοθι. Η κάθε κυβέρνηση είναι επιφορτισμένη με την άσκηση δημογραφικής πολιτικής στη χώρα της, στην Ελλάδα μάλιστα ανάγεται σε κορυφαία συνταγματική υποχρέωση της πολιτείας. Μια πολιτική που εξ ορισμού κατατείνει στην αύξηση των γεννήσεων και μέσω αυτών στην Εθνική Συνέχεια. Προϋποθέτει βέβαια την εγκατάλειψη των κυρίαρχων στο δημόσιο χώρο θεωριών απαξίωσης της παραδοσιακής μορφής οικογένειας, οι οποίες καλλιεργούν το βιωματικό υπόδειγμα της ατομικής αυτοπραγμάτωσης και την εμπέδωση ενός καθολικού αισθήματος ματαίωσης. Με επίκληση μηδενιστικών απόψεων ότι δήθεν τα νέα ζευγάρια δεν θέλουν ή ακόμη χειρότερο δεν αγαπούν τα παιδιά. Όταν την ίδια περίοδο, η εμπειρία της οικονομικής κρίσης δείχνει ότι στη χώρα μας αντέχει ακόμα ο θεσμός της οικογένειας.
Είναι κοινή η παραδοχή ότι αν δεν υπήρχε ο συνεκτικός οικογενειακός σύνδεσμος, θεμελιωμένος στην ορθόδοξη πίστη και παράδοση του λαού μας, τα πράγματα θα ήταν πολύ πιο δύσκολα ειδικά για τα ασθενέστερα οικονομικώς κοινωνικά στρώματα. Το παραδοσιακό ελληνικό οικογενειακό πρότυπο εξακολουθεί να αποτελεί τη βασική επιλογή για τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού μας. Το έδειξαν και οι αναταράξεις σε όλο το πολιτικό φάσμα κατά τη διαδικασία ψήφισης του νόμου για το γάμο των ομόφυλων ζευγαριών. Αυτό μας λέει και κάτι πολύ σημαντικό. Ότι υπάρχει το υπόβαθρο ανατροπής της υπογεννητικότητας. Με αναβάθμιση της θέσης της οικογένειας στο αξιακό σύστημα της κοινωνίας και του παραμερισμού των «αξιών» της πολιτικής ορθότητας. Με καλλιέργεια συνείδησης ιστορικής συνέχειας των γενεών κόντρα στο προβαλλόμενο ατομιστικό πρότυπο της ματαίωσης.
Όλα αυτά, από μόνα τους σίγουρα δεν αρκούν για τη δημογραφική ανάκαμψη. Όπως δεν αρκούν μόνον τα όποια οικονομικά μέτρα. Ειδικά όταν πρόκειται για επιδόματα προνοιακού χαρακτήρα, τα οποία και αυξημένα ακόμα μετά το τρίτο παιδί δεν αναστέλλουν τη δημογραφική κατάρρευση. Το δημογραφικό πρέπει να τεθεί ως μακροχρόνια εθνική προτεραιότητα με στρατηγικές πολιτικές επιλογές. Όπως αποκέντρωση και νέος χωροταξικός προσανατολισμός που να ευνοεί την ανακοπή και εν συνεχεία την αντιστροφή της πορείας εγκατάστασης από τα μεγάλα αστικά κέντρα προς την περιφέρεια. Με μεταφορά του κέντρου βάρους της εθνικής αναπτυξιακής προσπάθειας στις κωμοπόλεις και στα χωριά μας. Το παράδειγμα της ορεινής Χρυσομηλιάς Καλαμπάκας με πολύτεκνες και τρίτεκνες οικογένειες, με σχολείο και παιδικό σταθμό, εξαίρεση σε μια έρημη χώρα που κλείνουν διαρκώς σχολεία, σηματοδοτεί κάτι ελπιδοφόρο. Ότι δεν είναι ανέφικτη μια άλλη δημογραφική πορεία. Προπαντός με ανάταξη της πρωτογενούς παραγωγής που πλήττεται από τις ολέθριες κυβερνητικές πολιτικές. Και ακόμη. Μια πανεθνική δημογραφική προσπάθεια καθιστά αναγκαίο τώρα το σχεδιασμό πολιτικής επαναπατρισμού των νέων που έφυγαν στα χρόνια της κρίσης, αλλά και Ελλήνων της διασποράς.
Το Έθνος μας στη διαχρονική του πορεία ανά την οικουμένη, ίσως από ένστικτο αυτοσυντήρησης, δημιούργησε τις γνωστές πολλές εστίες της διασποράς του Ελληνισμού. Αυτές μπορούν τώρα να αξιοποιηθούν ως δεξαμενές άντλησης ελληνικού στοιχείου στο πλαίσιο ενός σοβαρού δημογραφικού προγράμματος. Το αρχέτυπο του νόστου του Έλληνα, το κλίμα και η ποιότητα ζωής, ο κίνδυνος της ιστορικής μας εξαφάνισης μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για μια οργανωμένη εκστρατεία επιστροφής με στοχευμένη παροχή κινήτρων. Αυτή ναι. Είναι όντως μεταναστευτική πολιτική. Αφού τους θέλουμε ως εκλογείς δια επιστολικής ψήφου εκ του μακρόθεν, εν μέσω μάλιστα κομματικών αντιπαραθέσεων, ας δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις για εγκατάσταση στην πατρίδα ως πολιτών με δικαιώματα και υποχρεώσεις. Όλα αυτά, παράλληλα, με εφαρμογή αποτελεσματικών πολιτικών στέγασης και εύρεσης εργασίας νέων ζευγαριών. Ώστε να μην αναβάλλεται στο αβέβαιο αύριο η τεκνοποίηση. Με οικονομική στήριξη τέτοια που να αναιρεί τους υπαρκτούς δισταγμούς για τη γέννηση και την ανατροφή των παιδιών. Και με πλήρη οικονομική κρατική κάλυψη όσων γυναικών προσπαθούν την τεκνοποίηση μέσω της ιατρικής υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.
Δεν παραγνωρίζεται ότι άλλες είναι οι προτεραιότητες του κρατούντος πολιτικού συστήματος. Κατά το μάλλον ή ήττον, τα λεγόμενα συστημικά κόμματα έχουν μεταλλαχθεί στην κορυφή τους. Το πόρισμα του 1993 υπάρχει για να θυμίζει τα ονόματά τους. Στο λαθρομεταναστευτικό δημιουργούν εκλογικά ερείσματα και κάποια οικοδομούν την πολιτική έκφραση ενός συλλογικού υποκειμένου, στη θέση της εργατικής τάξης που τους γύρισε την πλάτη. Κακά τα ψέματα, τα κόμματα δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των καιρών. Σε πρόσφατη έρευνα γνώμης «κατέλαβαν», την τελευταία, μεταξύ άλλων θεσμών, θέση εμπιστοσύνης των πολιτών με ποσοστό 8%! Η κυβέρνηση δεν μπορεί και στο δημογραφικό. Η πολιτική της στον πρωτογενή τομέα παράγει σκάνδαλα, διαφθορά και καταστροφή της κτηνοτροφίας …Στην ερήμωση της υπαίθρου «επιδεικνύει» κλείσιμο σχολείων και κρατικών υπηρεσιών. Όσων είχαν απομείνει… Στην υπογεννητικότητα, επί επτά και πλέον χρόνια, απαντά με woke πολιτικές στο χώρο της οικογένειας και της παιδείας. Με τέτοιες πολιτικές και αντιλήψεις αποδόμησης της ελληνικής οικογένειας ναρκοθετείται κάθε προσπάθεια. Σε κάθε περίπτωση είδαμε ποια ήταν τα δεδομένα το 1990. Και ότι τριάντα πέντε χρόνια μετά, επιδεινώθηκε ραγδαία η κατάσταση…
Πλέον, δεν είναι δύσκολο να διακρίνουμε τι θα συμβεί το 2050…Αν δεν θέλουμε αυτός ο τόπος «να μείνει χωρίς Έλληνες» και να μη γίνει ένα «ζωντανό μουσείο» πρέπει ν’ αλλάξει κάτι… Για να μη συμβεί το εφιαλτικό ενδεχόμενο που, με δραματικό τόνο, περιέγραψε κάποτε ο αείμνηστος Σαράντος Καργάκος: «Κάποια στιγμή που θα ακουστεί η φωνή της Ιστορίας : Ελλάδα που είσαι; Δεν θα ακουστεί καμία φωνή. Η Ελλάδα θα έχει πάρει τον κατήφορο της «προόδου» σαν νεκρός που τρέχει να προφτάσει την κηδεία του».
*Ο κ. Δημήτρης Κατσαρός είναι Δικηγόρος, πρώην πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Λάρισας
