Οι επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν είναι προφανείς στους κατοίκους όλου του πλανήτη: οι τιμές των καυσίμων έχουν φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη, οι πληθωριστικές πιέσεις ενισχύονται και το κόστος ζωής έχει ακριβύνει ακόμη περισσότερο.
Ακόμη και αν τα πράγματα αλλάξουν εφόσον οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν καταλήξουν σε συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, οι οικονομικές αλλαγές δεν θα αντιστραφούν τόσο εύκολα. Ο πόλεμος έχει ήδη αλλάξει την παγκόσμια οικονομία με τρόπους που θα έχουν διάρκεια και έχει αναδιαμορφώσει τις εμπορικές συμφωνίες και συναλλαγές.
Ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ
Πριν από τον πόλεμο, πλοία υπό τη σημαία οποιασδήποτε χώρας μπορούσαν να διασχίσουν ελεύθερα τα Στενά του Ορμούζ για να παραλάβουν και να παραδώσουν εμπορεύματα από και προς τη Μέση Ανατολή. Το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου ταξίδευε καθημερινά μέσω του στενού αυτού περάσματος.
Η ιδέα για το ποιος ελέγχει τον πορθμό άλλαξε οριστικά μετά την επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ στο Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου. Το Ιράν δήλωσε ότι το στρατηγικό πέρασμα είναι υπό τον έλεγχό του και επιτέθηκε σε πλοία που προσπάθησαν να εισέλθουν ή να εξέλθουν από τον Περσικό Κόλπο. Το ουσιαστικό κλείσιμο του στενού έδωσε στο Ιράν οικονομική ισχύ έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους στον Κόλπο, διακόπτοντας την καθημερινή προμήθεια εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου στην παγκόσμια οικονομία.
Το Ιράν άλλαξε την τακτική του στα Στενά τον Μάιο. Αντί να επιχειρήσει να τα κλείσει, άρχισε να ρυθμίζει τη χρήση της πλωτής οδού. Ίδρυσε την Αρχή των Στενών του Περσικού Κόλπου και άρχισε να απαιτεί από τα διερχόμενα πλοία να εγγραφούν στο μητρώο, να ακολουθούν μια εξουσιοδοτημένη διαδρομή πλοήγησης και να πληρώνουν διόδια για να τα διασχίσουν. Μετά την υπογραφή Μνημονίου Συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες τον Ιούνιο, το Ιράν συμφώνησε να σταματήσει να χρεώνει διόδια για 60 ημέρες, αλλά συνέχισε να επιτίθεται σε διερχόμενα πλοία που δεν εγγράφονταν στο μητρώο της Αρχής.
Αυτό ουσιαστικά κατέρριψε το μνημόνιο συνεννόησης, ο αμερικανικός στρατός άρχισε να συντονίζει και να συνοδεύει νυχτερινές διελεύσεις πλοίων μέσω του στενού για να αυξήσει τις εξαγωγές πετρελαίου και να αποφύγει τις ιρανικές επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Η προσπάθεια έχει αποδώσει σε κάποιο βαθμό, όμως η ανάγκη για μια τόσο μαζική, επίπονη και δαπανηρή επιχείρηση αποδεικνύει πόση επιρροή έχει αποκτήσει το Ιράν στο Ορμούζ.
«Φαίνεται πιθανό ότι το Ιράν θα βγει από τον πόλεμο με ισχυρότερη θέση όσον αφορά τον έλεγχο των Στενών, και αυτό θα αναγκάσει τις χώρες που εξαρτώνται από το αργό πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής να προσαρμοστούν», δήλωσε ο επενδυτικός στρατηγικός αναλυτής Ρος Μέιφιλντ. «Το κλείσιμο του Ορμούζ μετατράπηκε από ένα υποθετικό ρίσκο σε μια αποδεδειγμένη και αποτελεσματική τακτική».
Οι αναλυτές πετρελαίου πιστεύουν ότι η τελική επίλυση της σύγκρουσης θα μπορούσε τελικά να περιλαμβάνει κάποιο είδος συμφωνίας που θα επιτρέπει στο Ιράν να επιβάλλει διόδια για την ασφαλή διέλευση από το στενό. Όμως πολλοί φοβούνται ότι αυτό θα δημιουργούσε προηγούμενο για άλλες χώρες ώστε να χρεώνουν τα πλοία για τη διέλευση από διεθνείς πλωτές οδούς στην περιοχή τους.
Ωστόσο, ένα τέτοιο προηγούμενο υπάρχει ήδη, σημείωσε η Νατάσα Κάνεβα, επικεφαλής ανάλυσης εμπορευμάτων στην JPMorgan. Τα Ηνωμένα Έθνη επιτρέπουν στις χώρες να χρεώνουν τέλη υπηρεσιών – όχι για τη διέλευση από πλωτές οδούς αλλά για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, τη διαχείριση της κυκλοφορίας, τις συνοδείες ασφαλείας, την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και την προστασία του περιβάλλοντος. Η Τουρκία, η Δανία, η Σουηδία, η Ρωσία και η Ινδονησία χρεώνουν όλες τέλη υπηρεσιών για τη διέλευση από διάφορα στενά, επεσήμανε η Κάνεβα.
Η αλλαγή θα μπορούσε να προσθέσει περίπου 1 δολάριο στην τιμή του πετρελαίου αν το Ιράν υιοθετήσει μια δομή τελών παρόμοια με αυτήν που χρεώνει η Τουρκία, δήλωσε η Κανέβα. Ένα μεγάλο μεταφορικό μέσο αργού πετρελαίου θα μπορούσε να πληρώσει περίπου 260.000 δολάρια για μια διαδρομή μετ’ επιστροφής.
Η Κίνα ενισχύει τον ρόλο της
Η Κίνα δεν παράγει πολύ πετρέλαιο, όμως απέδειξε ότι είναι η πιο ισχυρή δύναμη στην αγορά πετρελαίου κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Ιράν, καθώς επέδειξε μια μοναδική ικανότητα να διαμορφώνει τη ζήτησή του, σημειώνει ο Τζο Μπρουσουέλας, επικεφαλής οικονομολόγος της RSM US.
Η μεγάλη εξάρτηση της Κίνας από τα τεράστια αποθέματα πετρελαίου που είχε δημιουργήσει πριν από τον πόλεμο μείωσε δραματικά τις εισαγωγές αργού πετρελαίου της χώρας κατά περίπου 5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα. Κάποια στιγμή, θα χρειαστεί να αναπληρώσει τα αποθέματά της και η ζήτηση θα αυξηθεί ξανά. Ωστόσο, ορισμένες αλλαγές στη συμπεριφορά των Κινέζων καταναλωτών θα γίνουν μόνιμες.
Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια των διακοπών, περίπου το ένα τέταρτο των αυτοκινήτων που ταξίδευαν στους αυτοκινητόδρομους της Κίνας ήταν ηλεκτρικά οχήματα – αύξηση 33% σε σχέση με ένα χρόνο νωρίτερα.
Μείωση της ζήτησης
Παράλληλα, η ζήτηση για πετρέλαιο μειώθηκε κατακόρυφα κατά τη διάρκεια του πολέμου, αποδεικνύοντας ότι ο κόσμος είναι πολύ πιο ευέλικτος όσον αφορά τη χρήση πετρελαίου από ό,τι πίστευαν προηγουμένως οι αναλυτές.
Από τα 1,9 δισεκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου της Μέσης Ανατολής που έχασε η αγορά κατά τη διάρκεια του πολέμου, 800 εκατομμύρια βαρέλια απορροφήθηκαν από επιχειρήσεις που κατανάλωναν λιγότερο πετρέλαιο, σύμφωνα με την JPMorgan.
Δεν είναι σαφές πόση από αυτή την ευελιξία είναι μόνιμη και πόση προσωρινή. Ωστόσο, οι μόνιμες μειώσεις στη χρήση πετρελαίου, θα μπορούσαν να μειώσουν τη ζήτηση σε τέτοιο βαθμό που αυτή να μην ανακάμψει ποτέ πλήρως.
«Η ιστορία έχει δείξει ότι οι προηγούμενες πετρελαϊκές κρίσεις συχνά άφηναν μόνιμες μειώσεις στη ζήτηση βενζίνης και αυτό το επεισόδιο μπορεί να μην αποδειχθεί διαφορετικό», δήλωσε η Κάνεβα.
Αύξηση της παραγωγής εκτός Μέσης Ανατολής
Μια άλλη σημαντική προσαρμογή κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Ιράν ήταν η αύξηση της παραγωγής πετρελαίου από άλλες πηγές.
Η εξερεύνηση και η ανάπτυξη εναλλακτικών πηγών ενέργειας εκτός της Μέσης Ανατολής εντείνονται, σημείωσε ο Άντι Λίποου, πρόεδρος της Lipow Oil Associates. Και στα υπάρχοντα κοιτάσματα έχει αυξηθεί η παραγωγικότητα: η Βραζιλία πρόσθεσε 800.000 βαρέλια την ημέρα στην παραγωγή αργού πετρελαίου, η Γουιάνα 300.000, ο Καναδάς 200.000 και η Νορβηγία 150.000, σύμφωνα με την JPMorgan.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες αρχικά αντιστάθηκαν στην αύξηση της παραγωγής από φόβο μήπως «καούν» από μια προσωρινή απότομη αύξηση της τιμής του πετρελαίου, τώρα παράγουν 900.000 βαρέλια την ημέρα περισσότερα από ό,τι την ίδια εποχή πέρυσι.
Για να αντισταθμίσουν αυτό το φαινόμενο, οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες της Μέσης Ανατολής αλλάζουν τον τρόπο μεταφοράς αργού πετρελαίου, αναπτύσσοντας εναλλακτικές διαδρομές. Η Σαουδική Αραβία μίσθωσε τεράστιους στόλους φορτηγών για να μεταφέρει εμπορεύματα από όλη τη χώρα προς την Ερυθρά Θάλασσα και βελτίωσε τον αγωγό Ανατολής-Δύσης για να παρακάμψει το Ορμούζ. Το Ιράκ βρίσκεται σε συνομιλίες με την Chevron για την κατασκευή ενός αγωγού προς τη Μεσόγειο Θάλασσα.
Εν τω μεταξύ, ο ΟΠΕΚ δίνει μάχη για την επιβίωσή του, αφότου τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ένα από τα σημαντικότερα μέλη της κοινοπραξίας, ανακοίνωσαν ότι θα αποχωρήσουν από τον οργανισμό τον Απρίλιο, ενώ το Ιράκ έχει δηλώσει ότι ενδεχομένως να ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο, καθώς ζητά άδεια να παράγει μετά τον πόλεμο μια ποσότητα ρεκόρ 5 εκατομμυρίων βαρελιών την ημέρα, με μακροπρόθεσμο στόχο να φτάσει ως και τα 7 εκατομμύρια βαρέλια.
Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αναγκάσει τη Σαουδική Αραβία να επιτρέψει και σε άλλες χώρες να παράγουν περισσότερο πετρέλαιο. Αυτό θα μπορούσε να είναι καλό για τον καταναλωτή, πιέζοντας τις τιμές σε χαμηλότερα επίπεδα. Αλλά θα μπορούσε επίσης να δημιουργήσει και μια μόνιμη υπερπροσφορά ορυκτών καυσίμων που θα μπορούσε να μειώσει δραματικά τα κέρδη από το πετρέλαιο.
