Τα αλλεπάλληλα κύματα καύσωνα που πλήττουν φέτος την Ευρώπη και οι θερμοκρασίες που καταρρίπτουν το ένα ρεκόρ μετά το άλλο επιβεβαιώνουν ότι η κλιματική κρίση δεν αποτελεί πλέον ένα σενάριο για το μέλλον, αλλά μια πραγματικότητα που επηρεάζει ήδη την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Η Θεσσαλία, μια περιοχή που τα τελευταία χρόνια έχει βρεθεί αντιμέτωπη τόσο με καταστροφικές πλημμύρες όσο και με ακραία φαινόμενα ζέστης, βρίσκεται στο επίκεντρο αυτών των εξελίξεων.
Πόσο έτοιμη είναι η περιοχή να ανταποκριθεί στις νέες κλιματικές συνθήκες; Τι δείχνουν τα επιστημονικά δεδομένα για τις επόμενες δεκαετίες και ποιες είναι οι παρεμβάσεις που πρέπει να γίνουν ώστε οι πόλεις, οι υποδομές και οι πολίτες να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα;
Ο περιβαλλοντολόγος Ζήσης Αργυρόπουλος απαντά στη LarissaPress, εξηγώντας γιατί οι καύσωνες θα γίνονται ολοένα συχνότεροι και εντονότεροι, ποιες είναι οι προβλέψεις ειδικά για τη Θεσσαλία έως το 2050, ποια μέτρα οφείλει να λάβει η Πολιτεία και η Τοπική Αυτοδιοίκηση, αλλά και πώς μπορούν οι ίδιοι οι πολίτες να συμβάλουν τόσο στην προστασία τους όσο και στην αντιμετώπιση των συνεπειών της κλιματικής κρίσης.
Ακολουθεί η συνέντευξη:
Η Ευρώπη βιώνει φέτος διαδοχικά και ιδιαίτερα έντονα κύματα καύσωνα. Πρόκειται για ένα νέο “φυσιολογικό” φαινόμενο ή βλέπουμε πλέον ξεκάθαρα τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής;
Αν επρόκειτο για ένα μεμονωμένο συμβάν θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι στατιστικά αποδεκτό ως τυχαίο. Αλλά στην Ευρώπη υπάρχει μια εξέλιξη των ακραίων θερμοκρασιών – αρχής γενομένης από 1976 – που στατιστικά δεν είναι διόλου τυχαία.
Στον φετινό καύσωνα αναπτύχθηκαν θερμοκρασίες 10 – 12 βαθμών υψηλότερες από τον μέσον όρο της αντίστοιχης περιόδου! Η αρχή ουσιαστικά έγινε από τον καύσωνα ορόσημο το καλοκαίρι του 2003, όπου μια απροετοίμαστη Ευρώπη άφησε πίσω της 70.000 νεκρούς από τη ζέστη, πιο σωστά από τον φονικό συνδυασμό ζέστης, υγρασίας, ηλιακής ακτινοβολίας και ανέμων, από τον οποίο συνδυασμό προκύπτει ο δείκτης Wet Weather Bulb Temperature( WWBT), ο οποίος δείχνει το μέγεθος της επικινδυνότητας για την ανθρώπινη υγεία.
Ακολούθησαν τα θερμά έτη 2017 και 2023. Μπορούμε αυτά να τα αποδώσουμε με σαφήνεια στην Κλιματική Αλλαγή; μπορούμε να πούμε, όπως αποφαίνονται οι διεθνείς οργανισμοί( όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Μετεωρολογίας, WMO κλπ), ότι τέτοια ακραία φαινόμενα καύσωνα στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη δε θα μπορούσαν να συμβούν με τέτοια ένταση και διάρκεια, χωρίς τη συμβολή της Κλιματικής Αλλαγής. Πολλοί έσπευσαν να αποδώσουν τον φετινό καύσωνα στο φαινόμενο El Ninio. Δεν είναι ακριβώς έτσι!
Το κλιματικό φαινόμενο El Ninio που εμφανίζει μια περιοδικότητα εναλλαγής με το αντίστροφό του La Ninia, τώρα αρχίζει να αναπτύσσεται στο Βόρειο Ειρηνικό και θα επηρεάσει τις παγκόσμιες θερμοκρασίες από τα τέλη Ιουλίου μέχρι Σεπτέμβρη, καθώς επίσης θα παίξει καθοριστικό ρόλο στον καιρό της Ευρώπης το χειμώνα. Μάλιστα, ανακοίνωση των τελευταίων ημερών από τον WMO αναφέρει ότι το φετινό El Ninio αναπτύσσεται με ιδιαίτερη ένταση και θα συμβάλει στη γένεση πολλών ακραίων φαινομένων ανά τον κόσμο, πιθανόν και στη γειτονιά μας.
Όπως όμως και να ‘χουν τα πράγματα, οι υποδομές της Ευρώπης, κυρίως οι κτηριακές δεν έχουν σχεδιαστεί για τέτοιες συνθήκες (*). Και πολύ φοβάμαι ότι το ίδιο ισχύει και για τις υπόλοιπες· μεταφορές, ύδρευση, ενέργεια κλπ Και είναι προφανές αυτό, δεδομένου ότι οι χώρες σχεδίασαν και σχεδιάζουν τις υποδομές τους με βάση τους μέσους όρους και όχι μεμονωμένα ακραία φαινόμενα με περιόδους επαναφοράς 50 και 100 ετών.
Σημασία, όμως, έχει πια το εξής και έχει απόλυτη σχέση με κάτι που συνέβη με τις πλημμύρες στη Θεσσαλία· έχουν πλέον αυτά τα φαινόμενα τέτοιες περιόδους επαναφοράς ή τώρα εντάσσονται στην καθημερινότητά μας και κάθε αβελτηρία και ολιγωρία εκ μέρους μας αυξάνει τη διακινδύνευση αλλά και το κόστος επαναφοράς μετά από κάθε καταστροφικό συμβάν; προφανώς και όχι! Τα φαινόμενα εμφάνισης καυσώνων στην Ευρώπη έχουν ήδη παγιωθεί ως συνήθη και επαναλαμβανόμενα κι αυτό απαιτεί από τις χώρες της μια καινούργια αξιολόγηση της κατάστασης και επικαιροποίηση των υποδομών της.
* Ας σημειωθεί εδώ ότι τα κτήρια στην Ευρωπαϊκή Ένωση καλύπτονται με κλιματισμό μόνο κατά 10%, ενώ στις ΗΠΑ κατά 90% και στην Κίνα κατά 60%( στη χώρα μας που έχει εμπειρίες καυσώνων, το αντίστοιχο ποσοστό πλέον αγγίζει αυτό των ΗΠΑ).
Ποιες είναι οι προβλέψεις για την Ελλάδα τα επόμενα χρόνια; Πρέπει να περιμένουμε περισσότερους, συχνότερους και πιο ακραίους καύσωνες;
Στη χώρα μας και ειδικά στη Θεσσαλία, έχουμε …κουλτούρα καυσώνων και κάθε ακραίο συμβάν δε μας κάνει εντύπωση. Όλα τα κλιματικά μοντέλα, ωστόσο, συντείνουν στην πρόβλεψη αύξησης των θερμών ημερών, ανάλογα με στα σενάρια RCP 2.6, RCP 4.5 & RCP 8,5 της IPCC, από 11 έως 18 ημέρες ανά έτος, μέχρι το 2050, με όλα τα επακόλουθα στην κατανάλωση νερού, ενέργειας, στην ξηρότητα του εδάφους, στη γεωργία κλπ.
Εκείνο που έχει όμως μεγαλύτερη σημασία είναι οι μέσες μέγιστες νυχτερινές θερμοκρασίες, κυρίως στα αστικά κέντρα, που λόγω του φαινομένου της θερμικής νησίδας φαίνονται να εκτοξεύονται με αυξήσεις της μέσης μέγιστης θερμοκρασίας μεταξύ 6 – 8 βαθμών. Αυτό σημαίνει μεγάλη καταπόνηση του ανθρώπινου οργανισμού που υπό τέτοιες συνθήκες δε μπορεί να ανακάμψει με το νυχτερινό ύπνο. Όπως επισημαίνει μελέτη του Chinese University of Hong Kong, πέντε συνεχόμενες νύχτες με θερμοκρασίες μεγαλύτερες των 28ο C, αυξάνουν τη θνησιμότητα κατά 6,66%!
Η καταπόνηση του ανθρώπινου οργανισμού είναι κάτι που πλήττει σαφώς τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, κυρίως τους ηλικιωμένους. Είναι λύση η λειτουργία των κλιματιστικών; και βέβαια είναι μια αναγκαία λύση για την αποφυγή δυσάρεστων καταστάσεων αλλά εμφανίζει δυο παρενέργειες· μία προφανή που είναι η κατανάλωση ενέργειας, άρα αύξηση του κόστους ενώ μια γενικευμένη χρήση του στον αστικό ιστό επιβαρύνει το φαινόμενο της θερμικής αστικής νησίδας, προσθέτοντας δυσφορία στους ανθρώπους που είτε μετακινούνται στην πόλη, είτε αναγκάζονται να εργαστούν σε εξωτερικούς χώρους. Θα είναι, συνεπώς, οι πόλεις μας προετοιμασμένες για την εξέλιξη των φαινομένων καύσωνα, ξηρασίας κλπ στο μέλλον;
Τα πρόσφατα γεγονότα, είτε πλημμυρών, είτε καύσωνα έδειξαν ότι υπάρχει δρόμος ακόμα να διανυθεί. Πρέπει να ξανασκεφτούμε και να ξανασχεδιάσουμε τις πόλεις μας, όχι με παλιά υλικά, μήτε με μυαλά που σκέφτονται την αντιμετώπιση των ακραίων φαινομένων, μόνο με όρους θωράκισης, κάτι δηλ. σαν …στρατιωτικοποίηση της άμυνας των αστικών χώρων, είτε των φυσικών οικοσυστημάτων.
Οφείλουμε να δώσουμε περισσότερο χώρο στη Φύση ακόμα και μέσα στις πόλεις, να αυξήσουμε το πράσινο και ποσοτικά και λειτουργικά. Να δώσουμε χώρο στο νερό της βροχής όχι μόνο να απορρέει αλλά και να απορροφάται από το έδαφος, πρέπει να απελευθερώσουμε εδάφη από τα υλικά που συμβάλλουν και ενισχύουν σήμερα το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας αλλά και την ατμοσφαιρική ρύπανση.
Πόσο έτοιμη είναι η χώρα μας απέναντι στις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής; Υπάρχουν μέτρα που πρέπει να ληφθούν άμεσα από την Πολιτεία και τους δήμους για την προστασία των πολιτών;
Η χώρα μας, λόγω ακριβώς αυτής της “κουλτούρας καυσώνων” που αναφέρθηκε πιο πάνω, θεωρώ ότι είναι πιο προετοιμασμένη από την υπόλοιπη Ευρώπη, που τέτοια φαινόμενα τα βιώνει έντονα τα τελευταία χρόνια. Πρέπει όμως άμεσα, με τον χαρακτήρα του επείγοντος, η χώρα και πιο πολύ η Θεσσαλία να θωρακιστεί σε δύο τομείς· την εξασφάλιση ποιοτικού νερού και την επάρκεια ενέργειας. Αυτά είναι τα εκ των ων ουκ άνευ για κάθε δήμο, κοινότητα και περιφέρεια ενώ παράλληλα οι πολίτες οφείλουν να αποκτήσουν την κουλτούρα της φειδωλής χρήσης των παραπάνω.
Είναι όμως αυτό αρκετό για να κάνει τη ζωή των πολιτών αξιοβίωτη στα σύγχρονα αστικά κέντρα;
Αν κοιτάξουμε τις πρόσφατες εξελίξεις στη Θεσσαλία, μετά τις θεομηνίες Ιανός, Daniel, Byron θα διαπιστώσουμε ότι η Πολιτεία – η Περιφέρεια Θεσσαλίας, εν προκειμένω – αναπτύσσει ένα σύγχρονο πλέον Σύστημα Πολιτικής Προστασίας, που θα προλαμβάνει όχι αυτό καθ’ αυτό το ακραίο φαινόμενο αλλά τις συνέπειές του και πρωτίστως την αποφυγή απώλειας ανθρώπινων ζωών.
Η Πολιτεία, όμως, οφείλει να αντιμετωπίσει αφενός τις πλημμύρες και αφετέρου τους καύσωνες – ξηρασίες ως δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Άλλωστε, τα θύματα της πυρκαγιάς στο Μάτι μάς δηλώνουν ξεκάθαρα ότι μια φονική πυρκαγιά που εξελίσσεται ραγδαία, σου αφήνει λίγα περιθώρια αντίδρασης απ’ ό,τι μια πλημμύρα που με τα σύγχρονα μέσα της Τεχνολογίας μπορείς να την παρακολουθήσεις και να παρέμβεις πιο αποτελεσματικά.
Έχει άλλα “Μάτια” η χώρα μας; ασφαλώς και έχει! Είναι όλοι εκείνοι οι παραθαλάσσιοι οικισμοί που δημιουργήθηκαν κακήν κακώς και χωρίς σχέδιο, που γειτονεύουν με δασικές εκτάσεις και δεν έχουν καμιά οργάνωση διαφυγής σε περίπτωση μιας δασικής πυρκαγιάς. Όλοι αυτοί οι οικισμοί θα πρέπει να καταγραφούν, να εκτιμηθεί ο βαθμός τρωτότητάς τους και να βελτιωθούν στοιχειωδώς οι υποδομές τους, ώστε να μειωθούν οι κίνδυνοι για τους κατοίκους τους κατά τη θερινή τους διαμονή. Κι αυτοί οι οικισμοί δεν είναι λίγοι!
Είναι εκατοντάδες και διάσπαρτοι σε όλοι την Ελληνική ύπαιθρο. Δυστυχώς, μετά την τραγωδία του Ματιού, αντί να τους αναζητήσουμε και να τους καταγράψουμε, ώστε να προχωρήσουμε σε βελτιώσεις, δώσαμε στο συμβάν πολιτικό χαρακτήρα κι αποτέλεσε αφορμή για κομματικές διαμάχες. Όμως, όταν αναφερόμαστε σε όρους όπως Κλιματική Αλλαγή, είτε Κλιματική Κρίση θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι η αντιμετώπισή τους αποτελείται από δύο σκέλη· την Προσαρμογή και τον Μετριασμό.
Το πρώτο σκέλος έχει να κάνει με όλα εκείνα τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται με σκοπό το μετριασμό των επιπτώσεων. Έτσι, το Σύστημα της Πολιτικής Προστασίας είναι ένα μέτρο προσαρμογής. Το ίδιο και η αντιπλημμυρική θωράκιση, το ίδιο η στροφή της γεωργίας σε καλλιέργειες πιο ανθεκτικές σε αντίξοες συνθήκες, είτε ξηρασίας, είτε άλλων ακραίων φαινομένων.
Το δεύτερο σκέλος έχει να κάνει με πολιτικές που αφορούν στη χρήση γης αλλά και την παραγωγή ενέργειας, τη μετακίνηση, τη χρήση ατομικών ή συλλογικών λύσεων.
Τι μπορούν να κάνουν οι ίδιοι οι πολίτες στην καθημερινότητά τους, τόσο για να προστατευτούν από τα ακραία καιρικά φαινόμενα όσο και για να συμβάλουν, έστω και σε μικρό βαθμό, στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής;
Ένας πολίτης από μόνος του θα στραφεί, όπως είναι αναπόφευκτο, σε ατομικές λύσεις- αν έχει την οικονομική δυνατότητα – αλλά ένα σύνολο ατομικών λύσεων δεν δημιουργεί πάντα τη συλλογική λύση. Πολλές φορές συμβαίνει το αντίθετο! Ο πολίτης πρέπει στο βάθος της εικόνας να βλέπει τις συλλογικές λύσεις και ενταγμένος σε κάποια συλλογικότητα να απαιτεί από την Πολιτεία να πράξει το ίδιο.
Δε μπορούμε σήμερα να απαιτήσουμε από τον πολίτη να εγκαταλείψει το ΙΧ του και να στραφεί για τις μετακινήσεις του στο τραίνο, όταν ξέρει το βαθμό αξιοπιστίας των ελληνικών τραίνων. Έχουν χιλιοειπωθεί πράγματα που έχουν γίνει βαρετά, όσο κι αν έχουν μεγάλη αξία, όπως η φειδωλή χρήση ηλεκτρικής ενέργειας, νερού, καταναλωτικών προϊόντων που έρχονται από μακριά, φορτωμένα με μεγάλο ενεργειακό ή υδατικό αποτύπωμα. Αυτά όλα ανάγονται σε ζητήματα Παιδείας του πολίτη αλλά πολλές φορές δεν επαρκούν. Ανέφερα πριν την αύξηση του λειτουργικού πρασίνου μέσα στις πόλεις.
Κι αυτό δεν είναι μόνο τα μικρά παρκάκια που ασφυκτιούν ανάμεσα σε θερμά υλικά που κάνουν καμίνια τις πόλεις μας, ούτε βέβαια τα ισχνά δεντράκια των κεντρικών δρόμων. Είναι οι χώροι πρασίνου που θα δημιουργήσουμε καταργώντας τις τεράστιες επιφάνειες μπετόν και πέτρας κι επαναφέροντας το χώμα και την επιφανειακή και δενδρώδη βλάστηση με κατάλληλα φυτά, ανθεκτικά στη θερμική καταπόνηση και την έλλειψη νερού.
Οφείλουμε να δημιουργήσουμε για τον μέσο πολίτη αυτές τις αστικές διαδρομές στις οποίες θα νιώθει ότι βαδίζει ανάμεσα στο πράσινο. Κι αν καταφέρουμε κάποτε να ενοποιήσουμε τους ακάλυπτους χώρους των πολυκατοικιών, με τη συναίνεση των ενοίκων – αυτή η πρόταση υπάρχει από τα μέσα της δεκαετίας του ‘80 – τότε όχι μόνο θα αυξήσουμε το κατά κεφαλήν πράσινο αλλά κυρίως θα έχουμε φέρει τους κατοίκους πιο κοντά μεταξύ τους, να αναπτύξουν δεσμούς αλληλεγγύης και καλής γειτονίας και τότε θα καταλάβουν στην πράξη ότι τα κοινωνικά, είτε τα περιβαλλοντικά προβλήματα μιας γειτονιάς, μιας πόλης, μιας χώρας, είναι προβλήματα που απαιτούν συλλογικές κι όχι ατομικές λύσεις.
