του Δημήτρη Ζ. Γουγουλιά
Υπάρχουν φράσεις που, αν και δεν είναι καταγεγραμμένες στην επίσημη ιστορία, κατορθώνουν να περάσουν από γενιά σε γενιά και να αποτελέσουν μέρος της συλλογικής μνήμης ενός τόπου. Μία από αυτές είναι η γνωστή στους Γόννους ρήση : «Μακάριοι οι κατοικούντες εις Γόννους».
Οι περισσότεροι την έχουν ακούσει από παλαιότερους κατοίκους, σε συζητήσεις, σε επετειακές εκδηλώσεις ή σε τοπικές αφηγήσεις. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι πρόκειται για λόγια του Ευαγγελιστή Ιωάννη ή ακόμη και για χωρίο της Αποκάλυψης. Είναι όμως πράγματι έτσι;
Έκανα μια πρώτη αναζήτηση και το συμπέρασμά μου είναι ότι η ακριβής φράση : «Μακάριοι οι κατοικούντες εις Γόννους» δεν εμφανίζεται σε ψηφιοποιημένα βιβλικά ή πατερικά κείμενα ούτε εντοπίζεται σε καταλόγους βιβλικών χωρίων. Αυτό ενισχύει την εκτίμηση ότι δεν αποτελεί βιβλικό απόσπασμα.
Υπάρχει στην Αγία Γραφή; Η απάντηση, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα διαθέσιμα στοιχεία, είναι αρνητική. Η φράση δεν απαντάται ούτε στην Αποκάλυψη του Ιωάννη ούτε σε οποιοδήποτε άλλο βιβλίο της Αγίας Γραφής.
Η λέξη «μακάριοι» χρησιμοποιείται πολλές φορές τόσο στην Παλαιά όσο και στην Καινή Διαθήκη. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελούν οι Μακαρισμοί της Επί του Όρους Ομιλίας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι…». Παρόμοια, στην Αποκάλυψη συναντούμε επτά διαφορετικούς «μακαρισμούς», όπως : «Μακάριος ο αναγινώσκων…» Ή «Μακάριοι οι νεκροί οι εν Κυρίω αποθνήσκοντες…». Πουθενά όμως δεν γίνεται οποιαδήποτε αναφορά στους Γόννους ή σε φράση παρόμοια με εκείνη που διασώζει η τοπική παράδοση. Η πιθανότερη βιβλική πηγή : η πλησιέστερη διατύπωση βρίσκεται στον Ψαλμό 83 (84 κατά την εβραϊκή αρίθμηση) : «Μακάριοι οἱ κατοικοῦντες ἐν τῷ οἴκῳ σου, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων αἰνέσουσί σε.»
Η ομοιότητα είναι εντυπωσιακή. Η έκφραση «Μακάριοι οι κατοικούντες…» είναι αυθεντικά βιβλική. Είναι λοιπόν πιθανό κάποιος λόγιος, ιερωμένος ή ρήτορας να χρησιμοποίησε τη γνωστή αυτή βιβλική φράση, αντικαθιστώντας το «εν τω οίκω σου» με το «εις Γόννους», δημιουργώντας έναν ποιητικό έπαινο για τον τόπο.
Πότε δημιουργήθηκε; Μέχρι σήμερα δεν έχει εντοπιστεί χειρόγραφο, παλαιό βιβλίο, εκκλησιαστικό κείμενο ή ιστορικό έγγραφο που να περιέχει την ακριβή φράση. Αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η ρήση είναι πιθανότατα δημιούργημα της νεότερης εποχής και όχι βυζαντινής ή αρχαίας προέλευσης. Δεν αποκλείεται να διατυπώθηκε κατά τον 19ο ή στις αρχές του 20ού αιώνα από κάποιον μητροπολίτη, ιεροκήρυκα, λόγιο ή δάσκαλο, στο πλαίσιο πανηγυρικού λόγου ή εκκλησιαστικής ομιλίας. Στη συνέχεια, η φράση άρχισε να επαναλαμβάνεται, να μεταδίδεται προφορικά και τελικά να θεωρείται σχεδόν βιβλικό απόσπασμα.
Γιατί αγαπήθηκε τόσο; Οι Γόννοι αποτελούν έναν από τους ιστορικότερους οικισμούς της Θεσσαλίας. Η αρχαία Γόννος υπήρξε σημαντική πόλη των Περραιβών, με στρατηγική θέση στην είσοδο της κοιλάδας των Τεμπών. Η περιοχή συνδέεται με την αρχαία μυθολογία, τη βυζαντινή ιστορία και τη νεότερη ελληνική παράδοση. Δεν είναι λοιπόν παράδοξο ότι οι κάτοικοι αισθάνονταν πάντοτε ιδιαίτερη υπερηφάνεια για τον τόπο τους.
Η φράση «Μακάριοι οι κατοικούντες εις Γόννους» εκφράζει ακριβώς αυτό το συναίσθημα : την πεποίθηση ότι ο τόπος είναι ευλογημένος από τη φύση, την ιστορία και τους ανθρώπους του. Μια πιθανή προφορική παράδοση. Η έρευνα οδηγεί και σε μία ακόμη ενδιαφέρουσα υπόθεση. Είναι πιθανό η φράση να ειπώθηκε σε κάποια πανηγυρική περίσταση, ίσως κατά τα εγκαίνια ναού, σε γιορτή του χωριού ή κατά την επίσκεψη κάποιου υψηλόβαθμου εκκλησιαστικού προσώπου.
Μία εντυπωσιακή διατύπωση, όπως : «Μακάριοι οι κατοικούντες εις Γόννους, διότι κατοικούν εις τόπον ευλογημένον…» θα μπορούσε εύκολα να συγκρατηθεί στη μνήμη των κατοίκων, ενώ με το πέρασμα των χρόνων να διατηρηθεί μόνο η πρώτη πρόταση.
Η έρευνα συνεχίζεται. Η ιστορία πολλές φορές κρύβεται όχι μόνο στα βιβλία αλλά και στη συλλογική μνήμη. Ίσως κάποια μέρα ανακαλυφθεί σε κάποιο παλιό περιοδικό, σε εφημερίδα, σε αρχείο της Μητρόπολης ή σε προσωπικό ημερολόγιο η πρώτη καταγεγραμμένη εμφάνιση της φράσης. Μέχρι τότε, η ασφαλέστερη ιστορική θέση είναι ότι η ρήση δεν αποτελεί βιβλικό χωρίο, αλλά μια εξαιρετικά όμορφη τοπική παράδοση που εμπνεύστηκε από τη βιβλική γλώσσα και εκφράζει την αγάπη των κατοίκων για τον τόπο τους. Και ίσως αυτό να είναι ακόμη πιο σημαντικό. Γιατί οι φράσεις που γεννά η αγάπη ενός λαού για την πατρίδα του αποκτούν πολλές φορές τη δύναμη των ίδιων των θρύλων.
Αν ήμουν ερευνητής, θα συνέχιζα την έρευνα σε πρωτογενείς πηγές. Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να αναζητήσουμε την πρώτη καταγεγραμμένη εμφάνιση της φράσης σε εφημερίδες του 19ου ή του 20ού αιώνα, σε αρχεία της πρώην Κοινότητας Γόννων, της Μητρόπολης Λαρίσης ή σε παλαιά θεσσαλικά περιοδικά. Αν βρεθεί, θα μπορούμε να αποδώσουμε με πολύ μεγαλύτερη βεβαιότητα την προέλευση της ρήσης και ίσως ακόμη και τον άνθρωπο που την καθιέρωσε. Ένα τέτοιο εύρημα θα αποτελούσε σημαντική συμβολή στην τοπική ιστορία των Γόννων.
