Τη ραχοκοκαλιά για την ευρωπαϊκή γεωργία αποτελούν οι αγροτικές περιοχές, οι οποίες όμως τα τελευταία χρόνια ερημώνουν, επηρεάζοντας σημαντικά τόσο την παραγωγή των τροφίμων όσο και το ίδιο το μέλλον της υπαίθρου.
Σήμερα, το αγροτικό μοντέλο της ΕΕ είναι αντιμέτωπο με βαθιές αλλαγές, όπως η επιτάχυνση της κλιματικής αλλαγής, οι τεχνολογικές εξελίξεις, οι μετατοπίσεις στα καταναλωτικά πρότυπα, οι οποίες το οδηγούν όλο και περισσότερο στα όριά του.
Η δημογραφική διάρθρωση του τομέα, χαρακτηρίζεται από έναν γηράσκοντα αγροτικό πληθυσμό και ανεπαρκή ανανέωση των γενεών, με τις απαιτήσεις βιωσιμότητας να επιβάλει μια στρατηγική αναπροσαρμογή. «Αν και ορισμένοι μετασχηματισμοί έχουν ξεκινήσει, παραμένουν ανεπαρκείς για την αντιμετώπιση του μεγέθους των τρεχουσών προκλήσεων, με τον ρυθμό της μετάβασης να αποδεικνύεται πολύ αργός απέναντι στις ραγδαίες εξελίξεις», αναφέρεται σε σχετική μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία εκπονήθηκε εν όψει των συζητήσεων της νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής για μετά το 2027.
Τι δείχνουν τα στοιχεία
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΕ, οι αγροτικές περιοχές, περιλαμβάνουν το 80% της ευρωπαϊκής επικράτειας και το 30% του πληθυσμού. Ωστόσο, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές προβλέψεις, ο πληθυσμός αυτών των περιοχών αναμένεται να συνεχίσει να μειώνεται δραματικά έως το 2051, εξαιτίας της γήρανσης, της υπογεννητικότητας και της μαζικής μετανάστευσης προς τα αστικά κέντρα.
Χαρακτηριστική της τάσης αυτής, είναι τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στη μελέτη, σύμφωνα με την οποία ο πληθυσμός που ζει σε κυρίως αγροτικές περιοχές προβλέπεται να μειώνεται κατά 3,2% ετησίως κατά μέσο όρο μεταξύ 2021 και 2051.
Μια ιδιαίτερη πίεση εντοπίζεται στη νέα γενιά, η οποία εκπροσωπείται ελάχιστα στο αγροτικό επάγγελμα καθώς το 2020, μόνο το 6,5% των διαχειριστών αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ ήταν κάτω των 35 ετών.
Τα τελευταία χρόνια, οι Ευρωπαίοι νέοι έχουν μεταναστεύσει από τις αγροτικές περιοχές προς τις πόλεις και τις κωμοπόλεις, καθώς και στο εξωτερικό. Η μετανάστευση αυτή μπορεί να εξηγηθεί από τις διαφορές στην οικονομία, τις υποδομές και τις ευκαιρίες μεταξύ αγροτικών και αστικών περιοχών.
Χάνονται εργατικά χέρια στη γεωργία
Αν και ο αγροτικός τομέας παραμένει ένας σημαντικός τομέας απασχόλησης στην ΕΕ (8,7 εκατομμύρια εργαζόμενοι και 4,2% της συνολικής απασχόλησης στην ΕΕ), ο αριθμός των εργαζομένων στη γεωργία μειώνεται. Μεταξύ 2000 και 2017, 5,6 εκατομμύρια εργαζόμενοι εγκατέλειψαν τον αγροτικό τομέα με τη συνολική απασχόληση να μειώνεται κατά 35% και κατά 4,6% σε ετήσια βάση.
Οι μεγαλύτερες απώλειες καταγράφηκαν στις χώρες της Ανατολική Ευρώπης, όπου, όπως αναφέρεται στη μελέτη, μετά την ένταξή τους στην ΕΕ πολλοί εργαζόμενοι απομακρύνθηκαν από τη γεωργία και στράφηκαν σε καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας ή μετανάστευσαν σε άλλες χώρες.
Ειδικότερα, οι μεγαλύτερες απώλειες εργατικών χεριών καταγράφονται στη Βουλγαρία (κατά μέσο όρο -8,2% ετησίως), τη Σλοβακία (-5,5% ετησίως), την Εσθονία (-4,8% ετησίως) και τη Λετονία (-4,7% ετησίως). Το φαινόμενο αυτό ήταν ιδιαίτερα έντονο στα κράτη μέλη που προσχώρησαν στην ΕΕ μετά τον Μάιο του 2004, όπως η Ρουμανία, η Πολωνία και η Βουλγαρία.
Οι μισθοί στη γεωργία
Παρότι οι μισθοί στη γεωργία αυξήθηκαν σημαντικά την τελευταία δεκαετία, ο αγροτικός τομέας παραμένει οικονομικά λιγότερο ελκυστικός σε σχέση με άλλους κλάδους.
Ειδικότερα, σύμφωνα με τα στοιχεία, μεταξύ 2007 και 2018, ο μέσος ονομαστικός μισθός για τη μισθωτή εργασία στη γεωργία της ΕΕ αυξήθηκε κατά 75%, από 5 ευρώ σε 8,70 ευρώ ανά ώρα (συμπεριλαμβανομένων των μισθών και των επιβαρύνσεων κοινωνικής ασφάλισης).
Η αύξηση αυτή υπερκαλύπτει τον πληθωρισμό, καθώς ο πληθωρισμός του ΕνΔΤΚ (Εναρμονισμένος Δείκτης Τιμών Καταναλωτή) στην ΕΕ ήταν περίπου 16 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος το 2018 σε σύγκριση με το 2007. Η αύξηση των μισθών, σε συνδυασμό με τις οικονομικές δυσκολίες των αγροτών, καθιστά δύσκολη γι’ αυτούς την πρόσληψη εργαζομένων.
Επιπλέον, ο αγροτικός τομέας παραμένει λιγότερο ελκυστικός οικονομικά σε σύγκριση με άλλους τομείς. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τη βάση δεδομένων FADN, ο μέσος μισθός για την αγροτική εργασία στην ΕΕ το 2020 ήταν 8,40 ευρώ ανά ώρα, ενώ η Eurostat κατέγραψε έναν μέσο μισθό 21,50 ευρώ ανά ώρα για τη βιομηχανία, τις κατασκευές και τις υπηρεσίες (εξαιρουμένης της γεωργίας).
Έτσι, η δημογραφική μεταβολή και η γήρανση των αγροτών, σε συνδυασμό με τη φθίνουσα οικονομική ελκυστικότητα για τις νεότερες γενιές, καθιστούν τη διαδοχή των γεωργικών εκμεταλλεύσεων δύσκολη.
Ορατές οι συνέπειες
Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης είναι ήδη ορατές, με βασικούς παραγωγικούς τομείς όπως η κηπευτική, η κτηνοτροφία και η μεταποίηση προϊόντων να στηρίζονται πλέον σε εποχικούς ή μετανάστες εργάτες.
Για παράδειγμα, η κηπευτική είναι ένας ιδιαίτερα εντάσεως εργασίας τομέας. Το 2018, ο τομέας της κηπευτικής είχε εισροή εργασίας διπλάσια από τον μέσο όρο των ΕΕ-27, ο οποίος ανέρχεται σε 1,6 ΕΜΕ (Ετήσια Μονάδα Εργασίας). Μάλιστα, ο τομέας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από μη εγχώριο εργατικό δυναμικό, είτε από άλλα κράτη μέλη της ΕΕ είτε από χώρες εκτός ΕΕ.
Στην Ιταλία 370.000 μετανάστες (το 27% του νόμιμου αγροτικού εργατικού δυναμικού) από 155 χώρες απασχολούνται στη γεωργία, κυρίως για την παραγωγή ντομάτας.
Η Γαλλία και η Ισπανία απασχολούν 276.000 και 150.000 εποχικούς εργαζόμενους αντίστοιχα. Ένα μεγάλο μέρος των αδειών που εκδίδονται από αυτά τα δύο κράτη μέλη αφορά Μαροκινούς υπηκόους.
Ο τομέας του κρέατος και η γαλακτοπαραγωγή βασίζονται επίσης σε μισθωτούς εργαζόμενους, ιδιαίτερα στις φάσεις της επεξεργασίας και της συσκευασίας.
Τέλος, οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού επηρεάζουν και άλλους τομείς της αγροτικής απασχόλησης. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει επισημάνει ότι μία από τις συνέπειες των ελλείψεων εργατικού δυναμικού είναι η αύξηση των μισθών και, κατά συνέπεια, η άνοδος του κόστους παραγωγής για τους ιδιοκτήτες επιχειρήσεων.
Επιπλέον, η τρέχουσα τάση προς έναν τεχνολογικά προσανατολισμένο αγροτικό τομέα θα ωθήσει το κόστος εργασίας προς τα πάνω, καθώς η γεωργία θα απαιτεί εργατικό δυναμικό υψηλότερης εξειδίκευσης, παράγοντες που θα συνεπάγονται με σημαντικές προσαρμογές.
