Η σιωπηλή κατάρρευση των παλιών σπιτιών του Βόλου αποτελεί το πιο ορατό, ανησυχητικό και βαθιά πληγωμένο κομμάτι της αρχιτεκτονικής απώλειας της πόλης, με τη φθορά να πλήττει τον ίδιο τον πυρήνα της καθημερινής και κοινωνικής της μνήμης όπως οι ιστορικές της κατοικίες.
Σύμφωνα με επίσημες προειδοποιήσεις από το ΤΕΕ Μαγνησίας, πάρα πολλά επικίνδυνα και εγκαταλελειμμένα κτίρια στέκονται σήμερα αβοήθητα μέσα στον αστικό ιστό, και στην συντριπτική τους πλειονότητα πρόκειται για παλαιές μονοκατοικίες, αρχοντικά και μικρά διώροφα οικήματα. Αυτά τα σπίτια, που κάποτε έσφυζαν από ζωή και στέγαζαν τις οικογένειες που διαμόρφωσαν τη μεσοπολεμική και μετασεισμική ταυτότητα της πόλης, μετατρέπονται μέρα με τη μέρα σε ερείπια, όχι λόγω αδιαφορίας των πολιτών, αλλά εξαιτίας της πλήρους απουσίας ενός συγκροτημένου κρατικού σχεδίου διάσωσης.
Η έλλειψη συντήρησης, η συσσωρευμένη εσωτερική υγρασία, η διάβρωση των υλικών και οι έντονες καιρικές συνθήκες επιβαρύνουν ανεπανόρθωτα τον φέροντα οργανισμό τους, τις ξύλινες ή λίθινες στέγες, τις τοιχοποιίες και τους εξώστες, με αποτέλεσμα να καταγράφονται όλο και συχνότερα επικίνδυνες πτώσεις δομικών υλικών, σοβάδων ή ακόμα και ολοκληρωτικών καταρρεύσεων στοιχείων, όπως μπαλκονιών, ακριβώς δίπλα σε πολυσύχναστα πεζοδρόμια και κεντρικούς δρόμους.
Η συστηματική έρευνα πεδίου στο Ιστορικό Κέντρο του Βόλου αποκαλύπτει το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος, καθώς έχουν καταγραφεί πολλές εγκαταλελειμμένες ιδιοκτησίες, εκ των οποίων περισσότερες από τις μισές εμφανίζουν εκτεταμένες και εξαιρετικά σοβαρές δομικές φθορές, ενώ το 10% χαρακτηρίζεται ήδη ως κοινώς ετοιμόρροπο.
Το τραγικότερο στοιχείο είναι ότι ανάμεσά τους βρίσκονται διάσπαρτα και κηρυγμένα διατηρητέα αρχοντικά, τα οποία θεωρητικά τελούν υπό καθεστώς προστασίας, αλλά πρακτικά είναι εγκαταλελειμμένα στην τύχη τους από την ίδια την πολιτεία. Το κράτος, ενώ σπεύδει να χαρακτηρίσει ένα κτίριο «διατηρητέο» επιβάλλοντας αυστηρούς περιορισμούς, στη συνέχεια μετακυλίει όλο το δυσβάσταχτο οικονομικό βάρος στους ιδιοκτήτες.
Η αποκατάσταση ενός παραδοσιακού σπιτιού προϋποθέτει εξειδικευμένες, πανάκριβες μελέτες, έμπειρους τεχνίτες και ειδικά υλικά, όμως η παντελής έλλειψη ουσιαστικών κρατικών κινήτρων, ειδικών χρηματοδοτικών προγραμμάτων, χαμηλότοκων δανείων ή φοροαπαλλαγών καθιστά οποιαδήποτε προσπάθεια αναπαλαίωσης οικονομικά αδύνατη για τον μέσο πολίτη. Αντί το κράτος να λειτουργεί ως αρωγός, εγκλωβίζει τους ιδιοκτήτες σε ένα δαιδαλώδες πλέγμα γραφειοκρατίας.
Αυτή η θεσμική αδράνεια οδηγεί σε ένα ανυπέρβλητο αδιέξοδο. Ακόμη και όταν οι ιδιοκτήτες –που συχνά είναι πολλοί κληρονόμοι εγκλωβισμένοι σε νομικές εκκρεμότητες– θέλουν να σώσουν το σπίτι τους, έρχονται αντιμέτωποι με ένα κράτος που τιμωρεί την ιδιοκτησία ιστορικών κτιρίων αντί να την επιβραβεύει. Πολλοί οδηγούνται στη συνειδητή εγκατάλειψη, προσμένοντας τη μοιραία στιγμή που το ιστορικό οίκημα θα κριθεί κατεδαφιστέο, ώστε να απαλλαγούν από το δυσβάσταχτο βάρος και να απομείνει ένα «καθαρό» οικόπεδο.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά τα τελευταία χρόνια από τις καταστροφικές, διαδοχικές πλημμύρες στην περιοχή, οι οποίες εισχώρησαν στα θεμέλια και στις παλιές τοιχοποιίες των σπιτιών, διαβρώνοντας τη στατικότητά τους. Ακόμη και μετά από αυτές τις βιβλικές καταστροφές, η κρατική μέριμνα για την αρχιτεκτονική κληρονομιά παρέμεινε ανύπαρκτη, χωρίς να προβλεφθούν έκτακτα κονδύλια για τη στήριξη των ιστορικών κτισμάτων που πληγώθηκαν από τα νερά. Από το εμβληματικό Αρχοντικό Κοντού στα Άνω Λεχώνια μέχρι τις ανώνυμες, ταπεινές λαϊκές μονοκατοικίες στις προσφυγικές συνοικίες της Νέας Ιωνίας και στις παλιές γειτονιές του κέντρου, το οικιστικό απόθεμα του Βόλου σβήνει με γεωμετρική πρόοδο.
Κάθε παλιό σπίτι του Βόλου που καταρρέει παίρνει μαζί του τις βιογραφίες και τις ιστορίες των ανθρώπων που το κατοίκησαν, στερώντας οριστικά από την πόλη την αυθεντική αρχιτεκτονική της ταυτότητα και μετατρέποντάς την, μέρα με τη μέρα, σε ένα απρόσωπο, ομοιόμορφο και ψυχρό δάσος από μπετόν, αποκλειστικά εξαιτίας της κρατικής αδιαφορίας που αρνείται να προστατεύσει το παρελθόν της.
Στο βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό στην πόλη του Βόλου σχολιάζοντας την σημερινή κατάσταση…
