Νέους κανόνες και ισχυρότερες δικλίδες ασφαλείας για μια μελλοντική διεύρυνση της ΕΕ πρότεινε την Τρίτη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με στόχο να διασφαλίσει ότι η ένταξη νέων κρατών-μελών δεν θα αποδυναμώσει το κράτος δικαίου, την αποτελεσματικότητα και τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων των Βρυξελλών.
Με την πρότασή της, που έχει τίτλο «Προετοιμασία της ΕΕ για μια ευρύτερη Ένωση», η Επιτροπή εκτιμά ότι η ΕΕ είναι θεσμικά και λειτουργικά σε θέση να υποδεχθεί νέα κράτη-μέλη, χωρίς να απαιτείται αλλαγή του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου, αλλά με προσαρμογές στον τρόπο λειτουργίας των ευρωπαϊκών θεσμών και των πολιτικών της Ένωσης. Παράλληλα, υπογραμμίζει την ανάγκη ενίσχυσης της διοικητικής ικανότητας, των εποπτικών μηχανισμών και της συνεργασίας μεταξύ των εθνικών διοικήσεων.
«Η διεύρυνση της Ένωσής μας αποτελεί γεωπολιτική επιταγή», δήλωσε η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Όπως τόνισε, η ΕΕ «θέτει σήμερα τις βάσεις ώστε μια μεγαλύτερη Ένωση να είναι και ισχυρότερη: πιο ανθεκτική, πιο αποτελεσματική και σταθερά προσηλωμένη στις αξίες και τους κανόνες που μας καθορίζουν».
Η επικεφαλής της Κομισιόν υπογράμμισε ότι καθώς οι υποψήφιες χώρες προχωρούν στις μεταρρυθμίσεις τους, η ΕΕ πρέπει να είναι έτοιμη να τις υποδεχθεί, προετοιμάζοντας τους θεσμούς της, προσαρμόζοντας τις πολιτικές της στις νέες πραγματικότητες και διασφαλίζοντας ότι ο προϋπολογισμός της ανταποκρίνεται στις κοινές φιλοδοξίες.
Η Επιτροπή προτείνει, μεταξύ άλλων, ενίσχυση των δικλίδων ασφαλείας στις μελλοντικές συνθήκες προσχώρησης, ώστε οι δεσμεύσεις που αναλαμβάνουν οι υποψήφιες χώρες κατά τις διαπραγματεύσεις να εξακολουθούν να τηρούνται και μετά την ένταξή τους.
Προτείνεται οι υφιστάμενες τομεακές δικλίδες, στους τομείς της οικονομίας, της εσωτερικής αγοράς, της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων, να μπορούν να ενεργοποιούνται για έως και 15 χρόνια μετά την ένταξη στην ΕΕ, έναντι της σημερινής τριετούς περιόδου.
Παράλληλα, προτείνεται νέα θεσμική ρήτρα ασφαλείας για σοβαρές παραβιάσεις των θεμελιωδών αξιών της ΕΕ, όπως το κράτος δικαίου, η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η προστασία των μειονοτήτων, καθώς και της αρχής της ειλικρινούς συνεργασίας. Στις σοβαρότερες περιπτώσεις, τα μέτρα θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν ακόμη και αναστολή των δικαιωμάτων ψήφου του νέου κράτους-μέλους στο Συμβούλιο, καθώς και ο περιορισμός της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.
«Η αξιολόγησή μας δείχνει ότι η ΕΕ μπορεί να υποδεχθεί περισσότερα κράτη-μέλη. Υπάρχουν όμως τομείς στους οποίους βλέπουμε προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουμε», δήλωσε η επίτροπος αρμόδια για τη Διεύρυνση, Μάρτα Κος. Όπως ανέφερε, μία από τις προκλήσεις αφορά «το κράτος δικαίου και την ειλικρινή συνεργασία», για τα οποία η Επιτροπή προτείνει ισχυρότερες δυνατότητες αποτροπής της οπισθοδρόμησης.
Η ανάγκη για ισχυρότερες δικλίδες συνδέεται και με την εμπειρία της Ουγγαρίας του Βίκτορ Όρμπαν, η οποία έχει χρησιμοποιήσει επανειλημμένα το δικαίωμα βέτο για να μπλοκάρει αποφάσεις της ΕΕ, μεταξύ άλλων σε ζητήματα που αφορούν στην Ουκρανία. Η Μάρτα Κος είχε προειδοποιήσει τον Αύγουστο ότι η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει πως «δεν θα αφήσει να μπουν Δούρειοι Ίπποι» στην Ένωση, αναφερόμενη στην ανάγκη να τηρούνται από τα νέα κράτη-μέλη οι κοινές ευρωπαϊκές αξίες και το κράτος δικαίου.
Η Επιτροπή προτείνει επίσης ταχύτερη λήψη αποφάσεων, με περισσότερες αποφάσεις να λαμβάνονται με ειδική πλειοψηφία αντί ομοφωνίας, μεταξύ άλλων, στους τομείς των κυρώσεων, της φορολογικής απάτης και της ενεργειακής πολιτικής.
Στον ίδιο άξονα, προτείνει τη χρήση ειδικής πλειοψηφίας για το άνοιγμα των διαπραγματευτικών κεφαλαίων (clusters) και για άλλες ενδιάμεσες αποφάσεις στις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, με στόχο να καταστεί η διαδικασία της διεύρυνσης πιο δυναμική.
Παράλληλα, προτείνει μία πιο σταδιακή ενσωμάτωση των υποψήφιων χωρών σε επιλεγμένες πολιτικές της ΕΕ, υπό προϋποθέσεις και με δυνατότητα αναστολής, στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών, της ψηφιακής πολιτικής και της άμυνας. Στόχος είναι να ενισχυθεί η διοικητική τους ικανότητα και η ετοιμότητά τους για την ένταξη, ενώ πολίτες και επιχειρήσεις θα μπορούν να αποκομίζουν οφέλη πριν από την πλήρη ένταξη.
Ως προς τον προϋπολογισμό, η Κομισιόν εκτιμά ότι μπορεί να χρηματοδοτήσει νέα κράτη-μέλη, διατηρώντας παράλληλα τις υφιστάμενες προτεραιότητές της. Οι υποψήφιες χώρες θα χρηματοδοτούνται πριν από την ένταξη μέσω του προγράμματος Global Europe, ενώ μετά την προσχώρηση η χρηματοδότηση θα μεταφέρεται στα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης, με πρόσθετους πόρους για τη συνοχή, τη γεωργία, τις εσωτερικές υποθέσεις, και στα προγράμματα για τη διασυνοριακή συνεργασία (Interreg).
Το πακέτο θα τροφοδοτήσει τη στρατηγική συζήτηση των κρατών-μελών για τη διεύρυνση και τις μεταρρυθμίσεις, ενόψει και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Οκτωβρίου. Στο πλαίσιο του πακέτου διεύρυνσης για το 2026, η Κομισιόν αναμένεται να παρουσιάσει ενδεικτικούς οδικούς χάρτες για το Μαυροβούνιο, την Αλβανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία, υπό την προϋπόθεση ότι θα συνεχίσουν την πορεία των μεταρρυθμίσεων.
