Στην καρδιά του παραθαλάσσιου οικισμού των Ροβιών στη Βόρεια Εύβοια, εκεί όπου η ιστορία συναντά το απέραντο γαλάζιο του Ευβοϊκού, ορθώνεται ένας από τους πιο επιβλητικούς και μεγαλύτερους μεσαιωνικούς πύργους της Ελλάδας.
Ο Μεσαιωνικός Πύργος των Ροβιών δεν αποτελεί απλώς ένα αρχιτεκτονικό ορόσημο· είναι ένα ζωντανό παλίμψηστο. Στους πέτρινους τοίχους του είναι εγγεγραμμένοι επτά αιώνες αδιάλειπτης ιστορικής διαδρομής, από την εποχή των Φράγκων ιπποτών και των Βενετών εμπόρων, μέχρι τους Οθωμανούς αγάδες και τους νεότερους Έλληνες γαιοκτήμονες.
Η ανάγκη για άμεση προστασία, επιστημονική αποκατάσταση και ανάδειξη είναι πιο επιτακτική από ποτέ, προκειμένου να μην μετατραπεί η πολιτιστική κληρονομιά της Εύβοιας σε ένα ακόμη θλιβερό ερείπιο κρατικής αδιαφορίας.
Από την αρχαία «Οροβίαι» στη Φραγκοκρατία η περιοχή των Ροβιών κατοικείται αδιάλειπτα από την Παλαιολιθική εποχή. Κατά την αρχαιότητα, ο τόπος ταυτιζόταν με την ακμάζουσα πόλη «Οροβίαι», η οποία φιλοξενούσε το ονομαστό και «αψευδέστατο» Μαντείο του Σελινουντίου Απόλλωνα. Το 426 π.Χ., όπως διασώζει με λεπτομέρεια ο Θουκυδίδης, η αρχαία πόλη επλήγη βάναυσα από έναν καταστροφικό σεισμό και ένα γιγαντιαίο παλιρροϊκό κύμα, γνωρίζοντας την παρακμή. Αιώνες αργότερα, μετά την Δ΄ Σταυροφορία και την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204, η Εύβοια πέρασε στα χέρια των Φράγκων και διαιρέθηκε σε τρία φέουδα (Triarchies/Terzeri).
Ο Πύργος των Ροβιών εκτιμάται ότι θεμελιώθηκε γύρω στα μέσα του 13ου αιώνα (μεταξύ 1255-1258) από τον δυναμικό πρίγκιπα της Αχαΐας, Γουλιέλμο Β΄ Βιλεαρδουίνο. Η κατασκευή του εντάχθηκε στο πλαίσιο της σφοδρής πολεμικής σύγκρουσης του Βιλεαρδουίνου με τους Λομβαρδούς βαρώνους της Εύβοιας για τη διεκδίκηση της βαρονίας των Ωρεών.
Αρχικά, ο πύργος λειτούργησε ως στρατηγικό παρατηρητήριο (βίγλα) για τον έλεγχο των πειρατικών επιδρομών στον βόρειο Ευβοϊκό, ενώ η παράδοση αναφέρει ότι από την οροφή του μεταδίδονταν φωτεινά σήματα (φρυκτωρίες) που έφταναν μέχρι την Ιταλία.
Η μοναδικότητα του Πύργου έγκειται στο γεγονός ότι δεν παρέμεινε ένα αποστεωμένο φρούριο, αλλά μεταμορφώθηκε ανάλογα με τις ανάγκες των εκάστοτε κατακτητών. Ο αρχικός πυρήνας του οικοδομήματος ακολουθούσε τα πρότυπα των δυτικοευρωπαϊκών οχυρών πύργων (donjon). Αποτελούνταν από ένα θολοσκεπές, τυφλό ισόγειο (που χρησίμευε ως αποθήκη τροφίμων και πολεμοφοδίων) και τρεις ορόφους. Η πρόσβαση γινόταν αποκλειστικά από τον πρώτο όροφο μέσω μιας υπερυψωμένης, ανασυρόμενης ξύλινης σκάλας για λόγους ασφαλείας, ενώ οι τοίχοι βάσης κατασκευάστηκαν βιαστικά με ακατέργαστες πέτρες από το διπλανό ποτάμι.
Μετά την κατάληψη της Εύβοιας από τον σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ τον Πορθητή το 1470, οι Ροβιές έγιναν έδρα οθωμανικού δήμου. Ο πύργος μετατράπηκε σε μόνιμη, οχυρωμένη κατοικία του εκάστοτε Τούρκου τσιφλικά (κονάκι). Μάλιστα, κατά τους θερινούς μήνες, ο τοπικός αγάς μετέφερε εκεί το χαρέμι του για παραθερισμό.
Μετά την απελευθέρωση, το 1832, ο τελευταίος Τούρκος ιδιοκτήτης πούλησε τον πύργο και ολόκληρη την γύρω έκταση στον εύπορο Έλληνα έμπορο της Οδησσού, Απόστολο Δούμα ο οποίος πραγματοποίησε εκτεταμένες παρεμβάσεις για να μετατρέψει το μεσαιωνικό κάστρο σε αστική κατοικία του 19ου αιώνα, χτίζοντας χαμηλότερες προεκτάσεις και βοηθητικά κτίσματα κολλητά στον κεντρικό πύργο.
Η πιο ριζική και αμφιλεγόμενη παρέμβαση έγινε τη δεκαετία του 1930 όταν μετά από έναν ισχυρό σεισμό που γκρέμισε τμήμα του ανατολικού τοίχου, ο τότε ιδιοκτήτης χρησιμοποίησε το…«πρωτοποριακό» υλικό του σκυροδέματος (τσιμέντο) για να ενισχύσει στατικά το κτίριο και να ανακατασκευάσει τα μπαλκόνια. Παρά τη σπουδαιότητά του, ο Πύργος των Ροβιών σήμερα αποτελεί ένα «μνημείο σε ομηρία».
Αν και κατά καιρούς έχει ανοίξει τις πύλες του για να φιλοξενήσει πολιτιστικές δράσεις (όπως η περιοδεύουσα έκθεση για τους δεσμούς της Βόρειας Εύβοιας με τη Βενετία το 2022-2023), η συνολική του διαχείριση χαρακτηρίζεται από στασιμότητα. Το μνημείο βρίσκεται αντιμέτωπο με τη φθορά του χρόνου, την υγρασία και τη στατική κόπωση από τις παλαιότερες παρεμβάσεις. Η έλλειψη μιας ολοκληρωμένης, κρατικής επιστημονικής μελέτης αποκατάστασης και η δαιδαλώδης ελληνική γραφειοκρατία κρατούν τον πύργο αποκομμένο από την τοπική κοινωνία.
Στο βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό στις Ροβιές σχολιάζοντας την σημερινή κατάσταση του μνημείου.
