Του ΛΕΥΤΕΡΗ ΠΑΠΑΣΤΕΡΓΙΟΥ
«Ο διευθυντής της CIA, Τζον Ράτκλιφ, πραγματοποίησε απροειδοποίητη επίσκεψη στη Μόσχα, όπου συναντήθηκε με στελέχη των ρωσικών υπηρεσιών πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένου του Σεργκέι Ναρίσκιν. Παρά την υποβάθμιση του γεγονότος από τον Ντόναλντ Τραμπ, η επίσκεψη θεωρείται ιδιαίτερα σοβαρή, καθώς οι αμερικανικές υπηρεσίες εξετάζουν σενάρια ρωσικής πρόκλησης κατά χωρών του ΝΑΤΟ στη Βαλτική».
Η παραπάνω σύνοψη ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκε χθες ήρθε να «δέσει» με το βιβλίο που είχα στα χέρια μου τις τελευταίες μέρες και για το οποίο σκόπευα να γράψω έτσι κι αλλιώς δυο λόγια.
Στο βιβλίο «Ένας κόσμος χωρίς κανόνες; – Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, ο αν. Καθηγητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου κ. Αντώνης Κλάψης προσφέρει έναν σύγχρονο «χάρτη» πάνω στον οποίο αποτυπώνεται ανάγλυφα η νέα πραγματικότητα που ορίζει τον πλανήτη μας. Ένα νέο σκηνικό το οποίο ενώ το διακρίνουμε, οι περισσότεροι από μας δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε.
Με πιο απλά λόγια ο καθηγητής κάνει καλά τη δουλειά του: επεξηγεί και διδάσκει, θέτοντας ταυτόχρονα προβληματισμούς που ανατροφοδοτούν τόσο τη σκέψη, όσο και τη συζήτηση, η οποία ενώ έχει ανοίξει για τα καλά σε όλα τα κέντρα λήψης αποφάσεων, δεν αγγίζει ακόμα τις κοινωνίες και τους πολίτες. Και αν τους αγγίζει, σίγουρα δεν μπορούν να κατανοήσουν και συνεπώς να εξηγήσουν το πώς και το γιατί ο κόσμος στον οποίο ζούμε έχει απορρυθμιστεί.
Ο κ. Κλάψης επικεντρώνεται στην ουσία του ερωτήματος, προσπαθώντας να εξηγήσει ακριβώς αυτό: το πώς και το γιατί. Για να το πετύχει δεν κάνει κάτι εξεζητημένο. Αντιθέτως. Επιλέγει να τραβήξει τις κουρτίνες και να ανάψει τα φώτα, ώστε να μπορέσει ακόμα και ο πολίτης που δεν διαθέτει τις απαιτούμενες γνώσεις, να καταλάβει γιατί σήμερα έχει διαμορφωθεί μια εντελώς διαφορετική εποχή από αυτή που είχαμε συνηθίσει να ζούμε.
Αφού ξεκινάει από τη θέση πως «η ρευστότητα είναι η φυσική κατάσταση και όχι η ακινησία», ο συγγραφέας πιάνει το νήμα των διεθνών σχέσεων από τον διπολικό κόσμο και τον ανταγωνισμό μεταξύ των δυο υπερδυνάμεων (ΗΠΑ-ΕΣΣΔ) εξηγώντας πως «η σταθερότητα εκείνης της εποχής προέκυψε ως προϊόν μάθησης μέσα από τη διαχείριση του κινδύνου».
«Η τάξη του Ψυχρού Πολέμου δεν βασίστηκε στη συναίνεση, αλλά στη δομημένη αντιπαλότητα, στη γνώση και τον σεβασμό των ορίων», σημειώνει ο καθηγητής, επισημαίνοντας πως «το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δεν υπήρξε αποτέλεσμα στρατιωτικής ήττας ή αιφνίδιας γεωπολιτικής μετατόπισης, αλλά προϊόν βαθιών μεταβολών στο εσωτερικό του διπολικού συστήματος».
«Η σταθερότητα που παρήγαγε ο φόβος της κλιμάκωσης δεν αντικαταστάθηκε από ισοδύναμο μηχανισμό συναίνεσης. Έτσι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δεν αποτέλεσε απλώς ιστορικό επίλογο αλλά ταυτόχρονα σημείο καμπής. Η μεταπολεμική διεθνής τάξη δεν κατέρρευσε. Αποσυνδέθηκε από τις δομικές συνθήκες που την καθιστούσαν λειτουργική… Η ανάλυση της μεταπολεμικής τάξης αναδεικνύει ένα ιστορικό δίδαγμα: οι διεθνείς κανόνες δεν λειτουργούν ανεξάρτητα από τις κατανομές ισχύος, αλλά ούτε και η ισχύς αρκεί από μόνη της για τη διατήρηση της τάξης».
Μετά την «ιστορική τομή» του τέλους του Ψυχρού Πολέμου και την αυταπάτη που αυτή γέννησε, δηλαδή της γραμμικής προόδου, αναδείχθηκε εμφατικά, όπως σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας πως «η εξυπηρέτηση των κρατικών συμφερόντων συνέχισε να αποτελεί τη βασική κινητήρια δύναμη του διεθνούς συστήματος» και οι κανόνες οι οποίοι υπήρχαν για να ρυθμίζουν την διεθνή τάξη, και μάλιστα περισσότεροι από ποτέ, είχαν μια αδυναμία: την επιλεκτική επιβολή τους. Το παράδειγμα της Κύπρου είναι το πλέον χαρακτηριστικό. Με άλλα λόγια, κανονικότητα μεν ως λόγος και μορφή, αλλά έχανε σταδιακά τη λειτουργία της ως όριο. Και έτσι ξεκίνησε η φθορά.
Η αλληλουχία κρίσεων που επακολούθησε με καθοριστική τομή την 11η Σεπτεμβρίου οριοθέτησε μια διαρκή κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με το διεθνές σύστημα να οδηγείται σε μια κατάσταση αμφιβολίας. «Όχι σε έναν κόσμο χωρίς κανόνες, αλλά σε έναν κόσμο όπου η αξία τους αμφισβητείται ολοένα και πιο ανοιχτά». Σε έναν τέτοιο κόσμο, σημειώνει ο συγγραφέας, «η αυθαιρεσία δεν εμφανίζεται ως πρόβλημα, αλλά ως στρατηγική επιλογή», και «η κανονικότητα δεν διαβρώνεται μόνο από κείνους που επιθυμούν να την ανατρέψουν, αλλά και από κείνους που δεν θεωρούν πλέον ότι αξίζει να τη συντηρήσουν».
Ακριβώς στο σημείο αυτό το μυαλό μας οδηγείται εκ των πραγμάτων στον Ντόναλντ Τραμπ και στην εμφανή «αλλαγή παραδείγματος». «Όταν ο ισχυρότερος δρών του συστήματος εκπέμπει το μήνυμα ότι η νομιμότητα είναι διαπραγματεύσιμη και η κανονικότητα προαιρετική, το μήνυμα διαχέεται». Όταν ο Αμερικανός Πρόεδρος για πρώτη φορά μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου αντιμετωπίζει τις συμμαχίες, όχι ως πολλαπλασιαστές ισχύος, αλλά ως βαρίδια, και μετατρέπει την εξωτερική πολιτική σε συναλλαγή, τότε λειτουργεί πολύ απλά ως επιταχυντής της κρίσης.
Μετά την επέμβαση της Ρωσίας στην Ουκρανία μέρος του διεθνούς τύπου επανέφερε στο προσκήνιο τη συμφωνία του Μονάχου, όταν οι Ευρωπαίοι ηγέτες θεώρησαν πως με την πολιτική του κατευνασμού, στο ζήτημα της Τσεχοσλοβακίας, είχαν αποφύγει οριστικά τον πόλεμο.
Όμως, όπως σημειώνει ο κ. Κλάψης, «ο κατευνασμός ενός ακόρεστου αναθεωρητή, αντί να κλείνει τον κύκλο της κρίσης, τον παρατείνει, μετατρέποντας τον σε διαδικασίας διαδοχικών δοκιμών, όπου το κόστος της σύγκρουσης αυξάνεται όσο η προοπτική της καθίσταται ολοένα και πιο πιθανή». Πάει το μυαλό σας κάπου;
«Η εμπειρία της Συμφωνίας του Μονάχου δεν έχει σημασία επειδή ‘η ιστορία επαναλαμβάνεται’ (ποτέ δυο χρονικές στιγμές δε είναι ίδιες) αλλά επειδή φωτίζει ένα διαχρονικό πρόβλημα της διεθνούς πολιτικής: τι συμβαίνει όταν οι μηχανισμοί τάξης υποχωρούν και η ισχύς αποσυνδέεται από δεσμευτικούς κανόνες. Οι εξελίξεις γύρω από το Ουκρανικό ζήτημα επανέφεραν αυτή τη συζήτηση». Όπως επανέφεραν με τρόπο εμφατικό και τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσα σε έναν κόσμο που πλέον στερείται ρυθμιστικού πλαισίου. Σε έναν κόσμο όπου ο πόλεμος πλέον δεν διεξάγεται στα χαρακώματα αλλά έχει αποκτήσει πιο σύγχρονες μορφές: παρακρατικά στρατιωτικά δίκτυα ιδιωτικών σχηματισμών, χειραγώγηση της κοινής γνώμης, εργαλειοποίηση μη στρατιωτικών μέσων –ενέργεια, μεταναστευτικές ροές, τεχνολογία.
«Η ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα παρέμεινε προσανατολισμένη σε έναν κόσμο επαρκώς ρυθμισμένο, την ώρα που το σύστημα έτεινε προς την απορρύθμιση», σημειώνει ο καθηγητής κ. Κλάψης στο κεφάλαιο του βιβλίου του που εξετάζει τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άρα, σύμφωνα με τον ίδιο, «το ζητούμενο δεν είναι αν η Ευρώπη θα παραμείνει πιστή στις αρχές της, αλλά αν μπορεί να τις ενσωματώσει σε μια στρατηγική που θα λαμβάνει υπόψη τους όρους του ανταγωνισμού όπως αυτοί διαμορφώνονται σήμερα».
Η οικονομική κρίση της περασμένης δεκαετίας απέδειξε αυτό που σημειώνει ο συγγραφέας. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αποτελεσματική στη διαχείριση κανόνων. Είναι πολύ λιγότερο ικανή στην αντιμετώπιση κρίσεων». Αν τοποθετήσει κανείς αυτή την παραδοχή στο πλαίσιο των διεθνών εξελίξεων, δεδομένου πλέον πως μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου για πρώτη φορά διεξάγεται πόλεμος σε ευρωπαϊκά εδάφη, αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα. Ο κ. Κλάψης εμβαθύνει αρκετά στον ρόλο της Ευρώπης και εξηγεί και γιατί τώρα δεν μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο και πώς αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί στο μέλλον.
Χρησιμοποιώντας σε ολόκληρο το βιβλίο του τα κατάλληλα ιστορικά παραδείγματα φωτίζει τη διεθνή σκηνή. Ωστόσο δεν παραλείπει να τονίσει με σαφήνεια: «η ιστορία δεν προσφέρει συνταγές για το μέλλον, ούτε ασφαλείς προβλέψεις. Εάν το έκανε, θα είχε καταστεί εργαλείο πρόγνωσης και όχι μέθοδος ανάλυσης».
«Η ισορροπία ανάμεσα στην ισχύ και τη νομιμότητα δεν είναι δεδομένη είναι ιστορικό προϊόν και ως τέτοιο μπορεί να μεταβληθεί. Η μελέτη της Ιστορίας δεν μας προετοιμάζει για το μέλλον υπό την έννοια της ασφαλούς πρόγνωσης. Μας προετοιμάζει, όμως, για κάτι σημαντικότερο: για την αναγνώριση της στιγμής κατά την οποία το ‘αύριο’ παύει να μοιάζει με το ‘σήμερα’…»
Σε αυτή ακριβώς την αναγνώριση συμβάλλει με τον τρόπο του αποτελεσματικά και ο καθηγητής κ. Κλάψης. Προσφέροντας ένα βιβλίο το οποίο λειτουργεί ως μεγεθυντικός φακός της πραγματικότητας που ζούμε. Μιας πραγματικότητας που δεν διαγράφεται απλά σε έναν απορρυθμισμένο κόσμο, αλλά και που ταυτόχρονα ορίζει τις σταθερές της καθημερινότητάς μας αναδεικνύοντας το σημαντικότερο λεκτικό παράδοξο: εξακολουθούμε να μιλάμε για «σταθερές» σε έναν κόσμο που έχει πάψει προ πολλού να είναι σταθερός…
