Γράφει ο Στάθης Αραποστάθης*
Η ανθεκτικότητα μιας Περιφέρειας δεν κρίνεται μόνο από την ικανότητά της να αποκαθιστά τις ζημιές μιας κρίσης. Κρίνεται και από το εάν μπορεί να κοιτάζει εγκαίρως μπροστά, να αναγνωρίζει διαφορετικές πιθανές εξελίξεις και να γνωρίζει ποια όρια, ποιες δυνατότητες και ποιες κοινωνικές δυνάμεις διαθέτει για να επηρεάσει το μέλλον της. Με αυτή την έννοια, η Θεσσαλία προσέρχεται στη συζήτηση για την Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) 2028–2034 έχοντας ήδη διανύσει μια σημαντική διαδρομή προετοιμασίας.
Τα τελευταία δύο χρόνια, μέσα από την έρευνα και τις διαδικασίες άσκησης μελλοντικών σεναρίων που αναπτύχθηκαν σε συνεργασία με τους αγρότες και τον κόσμο της παραγωγής, επιχειρήθηκε κάτι εξαιρετικά χρήσιμο: να διερευνηθούν διαφορετικά μελλοντικά μονοπάτια και να κατανοηθεί τι θεωρούν οι ίδιοι οι παραγωγοί εφικτό, επιθυμητό ή αδύνατο αλλά ακόμη και επικίνδυνο. Τα σενάρια δεν παρουσιάστηκαν ως έτοιμες λύσεις. Χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλεία συζήτησης, σύγκρισης, διαφωνίας και τελικά συν-διαμόρφωσης. Από αυτή τη διαδικασία προέκυψε ίσως το σημαντικότερο εύρημα για οποιαδήποτε περιφερειακή αγροτική πολιτική: δεν υπάρχει μία Θεσσαλία.
Υπάρχουν διαφορετικές Θεσσαλίες, με διαφορετική σχέση με το νερό, το έδαφος, το ανάγλυφο, τις αγορές, τις υποδομές και επομένως με διαφορετική δυνατότητα να φανταστούν και να επιχειρήσουν την αλλαγή. Η πρόσβαση στους φυσικούς πόρους και στις υποδομές δεν επηρεάζει μόνο το κόστος παραγωγής, αλλά διαμορφώνει και τον ορίζοντα του εφικτού για τον ίδιο τον παραγωγό.
Η διαδικασία συνδιαμόρφωσης μελλοντικών μονοπατιών που συμμετείχε με μεγάλη προθυμία ο αγροτικός κόσμος αναδεικνύει ακριβώς τη χωρική διαφοροποίηση, αλλά και τέσσερα αλληλένδετα ελλείμματα —νερού, ενέργειας, εμπιστοσύνης και γνώσης— που περιορίζουν την ικανότητα προσαρμογής, αλλαγής και μετασχηματισμού.
Η Λάρισα και γενικότερα τμήματα της Ανατολικής Θεσσαλίας εμφανίζουν μεγαλύτερη ετοιμότητα για πειραματισμό με τεχνολογίες, νέα συστήματα διαχείρισης και ποιοτική διαφοροποίηση, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει σαφής κατεύθυνση και μείωση του οικονομικού κινδύνου. Στη Δυτική Θεσσαλία, αντίθετα, η μεγαλύτερη διαθεσιμότητα νερού και η βαθιά σύνδεση με καθιερωμένες καλλιέργειες ευνοούν συχνότερα σενάρια ελεγχόμενου εκσυγχρονισμού χωρίς ριζική αλλαγή των παραγωγικών πρακτικών.
Στην περιοχή των Τρικάλων ο αγροτικός κόσμος εμφανίζει να προτιμά περισσότερο υβριδικές και πραγματιστικές επιλογές και επιλογές σταδιακής μετάβασης σε νέες πρακτικές. Η Μαγνησία συνιστά διαφορετική περίπτωση: η ορεινότητα, οι μόνιμες καλλιέργειες, ο μικρός κλήρος και η ισχυρή σχέση προϊόντος και τόπου δημιουργούν περιορισμούς, αλλά και δυνατότητες μετάβασης προς ποιότητα, τοπικότητα και αξιοποίηση του ιδιαίτερου χαρακτήρα των προϊόντων. Εκεί η διάθεση για αλλαγή υπάρχει, αλλά χρειάζεται θεσμική, τεχνική και εμπορική υποστήριξη ώστε να μετατραπεί σε βιώσιμη στρατηγική.
Η κατανόηση και η εμβάθυνση αυτής της εικόνας για την Θεσσαλία είναι μέρος της διαδικασίας συγκρότησης συνθηκών ανθεκτικότητας. Όχι επειδή λύθηκαν τα προβλήματα, αλλά επειδή γνωρίζουμε καλύτερα πού βρίσκονται οι διαφορετικές δυνατότητες αλλαγής και πού τα όριά της. Και κυρίως επειδή αυτή η γνώση δεν προέκυψε από μία ευκαιριακή συνάντηση. Παράχθηκε μέσα από επαναλαμβανόμενη διάδραση με παραγωγούς, συνεταιρισμούς, γεωπόνους, φορείς νερού, επιστήμονες και τοπικές κοινότητες.
Τώρα αυτή η διαδικασία περνά σε μια νέα φάση: από την διαβούλευση για μελλοντικά μονοπάτια στη διαπραγμάτευση πολιτικής. Η πρόταση για την ΚΑΠ 2028–2034 μεταφέρει μεγαλύτερο βάρος στον εθνικό και περιφερειακό σχεδιασμό, στις εδαφικές ιδιαιτερότητες, στην ανθεκτικότητα και στα μετρήσιμα αποτελέσματα. Αυτό σημαίνει ότι η Θεσσαλία δεν αρκεί να δηλώσει τι χρειάζεται. Πρέπει να μπορεί να τεκμηριώσει γιατί το χρειάζεται, για ποιες περιοχές, για ποιους παραγωγούς και με ποια αναμενόμενα αποτελέσματα. Σε αυτή τη λογική έχει σχεδιαστεί και η νέα διαβούλευση. Το γενικό ερωτηματολόγιο δεν αποτελεί μια απλή καταγραφή αιτημάτων.
Ξεκινά από την εμπειρία της σημερινής ΚΑΠ και προχωρά συστηματικά στην εισοδηματική στήριξη, στη χωρική διαφοροποίηση, στο νερό και στον πλημμυρικό κίνδυνο, στις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις, στα σχέδια μετάβασης, στη γη και στη διαδοχή, στις επενδύσεις, στην ποιότητα, στις αλυσίδες αξίας, στη συμβουλευτική και στα δεδομένα. Στη συνέχεια, η ανάλυση θα εξειδικευτεί χωριστά στη φυτική παραγωγή, στη ζωική παραγωγή και στις αντίστοιχες μεταποιητικές αλυσίδες.
Έτσι η διαβούλευση δεν ξεκινά από λευκό χαρτί. Αποτελεί το επόμενο βήμα μιας συστηματικής διαδικασίας: χαρτογράφηση του παρόντος, διερεύνηση πιθανών μελλόντων, αναγνώριση των διαφορετικών Θεσσαλιών και τώρα μετατροπή αυτής της γνώσης σε διαπραγματευτική θέση. Αυτή ίσως είναι και η ουσιαστικότερη μορφή περιφερειακής ανθεκτικότητας: να μην περιμένεις απλώς το μέλλον να συμβεί, αλλά να έχεις δημιουργήσει τις γνώσεις, τους θεσμούς και τις συμμετοχικές διαδικασίες για να μπορείς να το διαπραγματευτείς.
* Καθηγητής Κοινωνιολογίας της Επιστήμης και της Τεχνολογίας στο ΕΚΠΑ και Διευθυντής του Εργαστηρίου Επιστήμης, Τεχνολογίας και Καινοτομίας στην Κοινωνία.
