Ένας έφηβος που ανοίγει ένα ενεργειακό ποτό για να αντέξει το διάβασμα, να βγάλει την προπόνηση ή απλώς να μη νυστάζει μέσα στην ημέρα μπορεί να θεωρεί ότι βρήκε μια γρήγορη λύση στην κόπωση.
Στην πραγματικότητα, όμως, ίσως συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: να συντηρεί έναν φαύλο κύκλο που ξεκινά από τον ανεπαρκή ύπνο και καταλήγει σε περισσότερη καφεΐνη, λιγότερη κίνηση, δυσκολότερη συγκέντρωση και αυξημένο κίνδυνο πρόσληψης βάρους.
Αυτό είναι το βασικό μήνυμα μελέτης του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nutrients και εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση ενεργειακών ποτών, το «χρέος ύπνου», τη γνωσιακή λειτουργία, τη φυσική δραστηριότητα και την εφηβική παχυσαρκία.
Ο καθηγητής του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Γεώργιος Κ. Σακκάς τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι το ενεργειακό ποτό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως ένα ρόφημα με καφεΐνη ή ζάχαρη. Μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι ένας έφηβος δεν κοιμάται αρκετά και προσπαθεί να καλύψει την κόπωση με «τεχνητή ενέργεια».
Το πραγματικό ερώτημα: Γιατί ένα παιδί χρειάζεται διεγερτικό;
Στην εφηβεία, ο ύπνος δεν είναι πολυτέλεια. Είναι βασικός για τη μνήμη, τη μάθηση, τη ρύθμιση της διάθεσης, τη σωματική ανάπτυξη, την αποκατάσταση του οργανισμού και τη διάθεση για άσκηση.
Όταν οι ώρες ύπνου μειώνονται ή ο ύπνος είναι κακής ποιότητας, ο έφηβος μπορεί να ξυπνά κουρασμένος, να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και να αναζητά περισσότερο καφέ ή ενεργειακά ποτά για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ημέρας. Και κάπου εκεί μπορεί να αρχίσει ο κύκλος.
Λιγότερος ύπνος → περισσότερη κόπωση → περισσότερη καφεΐνη → ακόμη δυσκολότερος ύπνος → λιγότερη φυσική δραστηριότητα και χειρότερες διατροφικές επιλογές.
Για τον κ. Σακκά, λοιπόν, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς «πόσα ενεργειακά ποτά πίνει το παιδί;», αλλά γιατί αισθάνεται ότι τα χρειάζεται.
Προκαλούν τα ενεργειακά ποτά παχυσαρκία;
Όχι άμεσα, διευκρινίζει ο καθηγητής. Το να πει κανείς ότι ένα ενεργειακό ποτό «προκαλεί παχυσαρκία» θα ήταν επιστημονικά υπερβολικό. Η σύνδεση είναι πιο σύνθετη.
Ένας έφηβος που κοιμάται λίγο μπορεί να αισθάνεται εξαντλημένος και να καταφεύγει σε ενεργειακό ποτό. Η καφεΐνη μπορεί στη συνέχεια να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο τον ύπνο του, ιδιαίτερα εάν καταναλωθεί αργά μέσα στην ημέρα.
Την επόμενη ημέρα η κόπωση επιστρέφει. Το παιδί έχει λιγότερη διάθεση για άσκηση ή συμμετοχή σε κάποιο άθλημα, περνά ενδεχομένως περισσότερες ώρες καθιστό και γίνεται πιο επιρρεπές σε εύκολες, θερμιδικά πυκνές επιλογές.
Εάν σε αυτό προστεθούν πολλές ώρες μπροστά σε οθόνες, χαμηλή φυσική δραστηριότητα και κακή διατροφή, τότε το συνολικό μοτίβο μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο παχυσαρκίας.
Τα «zero» δεν λύνουν το πρόβλημα
Μια συνηθισμένη αντίληψη είναι ότι τα ενεργειακά ποτά χωρίς ζάχαρη αποτελούν πιο ασφαλή λύση. Από θερμιδικής πλευράς, πράγματι υπάρχει διαφορά.
Τα ποτά με ζάχαρη προσθέτουν θερμίδες και συχνά εντάσσονται σε ένα γενικότερο ανθυγιεινό διατροφικό μοτίβο. Τα «zero» αφαιρούν αυτό το θερμιδικό φορτίο.
Η καφεΐνη όμως παραμένει. Και αυτό σημαίνει ότι ένα ενεργειακό ποτό χωρίς ζάχαρη που καταναλώνεται αργά το απόγευμα ή το βράδυ μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο, προκαλώντας την επόμενη ημέρα περισσότερη κόπωση, δυσκολότερη συγκέντρωση και χειρότερη διάθεση.
Άρα η λέξη «zero» δεν σημαίνει μηδενική επίδραση.
Το παράδοξο του διαβάσματος
Πολλοί έφηβοι καταναλώνουν ενεργειακά ποτά επειδή θέλουν να μείνουν ξύπνιοι και να διαβάσουν περισσότερο.
Βραχυπρόθεσμα μπορεί πράγματι να αισθανθούν μεγαλύτερη εγρήγορση. Το πρόβλημα εμφανίζεται αργότερα.
Εάν η καφεΐνη μειώσει την ποιότητα ή τη διάρκεια του ύπνου, ο έφηβος μπορεί την επόμενη ημέρα να εμφανίζει χειρότερη προσοχή, πιο αργή σκέψη, μειωμένη μνήμη εργασίας και δυσκολότερο αυτοέλεγχο.
Δεν πρόκειται, διευκρινίζει ο καθηγητής, για κάποια μόνιμη γνωστική βλάβη. Πρόκειται για μια προσωρινή αλλά ουσιαστική επιβάρυνση της λειτουργίας του εγκεφάλου. Και το αποτέλεσμα δεν περιορίζεται στους βαθμούς.
Όταν η κόπωση επηρεάζει όλη την ημέρα
Ένας κουρασμένος έφηβος δεν δυσκολεύεται μόνο στο μάθημα. Μπορεί να του είναι δυσκολότερο να οργανώσει το διάβασμά του, να σηκωθεί για να πάει στην προπόνηση, να επιλέξει ένα πιο υγιεινό γεύμα ή να κλείσει την οθόνη όταν έρθει η ώρα του ύπνου.
Με άλλα λόγια, ο ανεπαρκής ύπνος επηρεάζει την αυτορρύθμιση. Αυτό έχει σημασία, γιατί η εφηβική παχυσαρκία δεν εξαρτάται μόνο από το πόσες θερμίδες καταναλώνει ένα παιδί. Συνδέεται με ένα ολόκληρο πλέγμα καθημερινών συνηθειών: ύπνο, άσκηση, χρόνο μπροστά σε οθόνες, διατροφή και ψυχολογική κατάσταση.
Τι συμβαίνει με την αυξητική ορμόνη
Ένα ακόμη στοιχείο που απασχολεί τους ερευνητές είναι η σημασία του ύπνου για την ανάπτυξη.
Η αυξητική ορμόνη εκκρίνεται σε μεγάλο βαθμό κατά τη διάρκεια του βαθιού ύπνου και παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη, στην αποκατάσταση των ιστών και στη μυϊκή προσαρμογή.
Ο κ. Σακκάς ξεκαθαρίζει, ωστόσο, ότι δεν έχει αποδειχθεί πως τα ενεργειακά ποτά μειώνουν άμεσα την αυξητική ορμόνη στους εφήβους. Η σύνδεση είναι έμμεση.
Όταν ένα παιδί κοιμάται συστηματικά λιγότερο ή έχει κακής ποιότητας ύπνο, ο οργανισμός στερείται μέρος του χρόνου που χρειάζεται για τη φυσιολογική του αποκατάσταση.
Και αυτό μπορεί να έχει συνέπειες για την ανάπτυξη, τη φυσική κατάσταση και τη σύσταση του σώματος.
Τι πρέπει να ρωτούν οι γονείς
Για τους γονείς, το ζήτημα δεν λύνεται με μία ερώτηση τύπου «πίνεις ενεργειακά ποτά;». Χρειάζεται να γνωρίζουν πότε, πόσο συχνά, σε τι ποσότητα και κυρίως για ποιο λόγο τα καταναλώνει το παιδί.
Ταυτόχρονα, πρέπει να εξετάζεται και η συνολική εικόνα: Τι ώρα κοιμάται; Ξυπνά ξεκούραστο; Περνά πολλές ώρες στο κινητό ή στον υπολογιστή πριν από τον ύπνο; Έχει ενέργεια για άθληση και κίνηση; Χρησιμοποιεί καφεΐνη για να καλύψει μόνιμη κόπωση;
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχουν παράλληλα παχυσαρκία, διαταραχές ύπνου, μαθησιακές δυσκολίες ή συμπτώματα διάσπασης προσοχής.
Όχι μόνο απαγόρευση
Η απάντηση, σύμφωνα με τον καθηγητή, δεν μπορεί να είναι απλώς «απαγορεύονται τα ενεργειακά ποτά».
Χρειάζεται μια ευρύτερη αλλαγή συνηθειών: λιγότερη καφεΐνη –ιδίως τις απογευματινές και βραδινές ώρες–, πιο σταθερό ωράριο ύπνου, περιορισμός των οθονών πριν από την κατάκλιση και περισσότερη φυσική δραστηριότητα.
Και ίσως το σημαντικότερο: να γίνει συζήτηση με τον ίδιο τον έφηβο για το γιατί αισθάνεται τόσο κουρασμένος ώστε να χρειάζεται ένα διεγερτικό για να βγάλει την ημέρα.
Γιατί, όπως συνοψίζει ο Γεώργιος Σακκάς, το πραγματικό ζήτημα δεν είναι μόνο τι υπάρχει μέσα στο κουτάκι. Είναι τι συμβαίνει στη ζωή του παιδιού πριν το ανοίξει.
