Tο ναϋδριο της Παναγίας Πορταρέας βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του περιβόλου του ναού του Αγίου Νικολάου Πορταριάς. Πρόκειται για μικρό μονόχωρο ξυλόστεγο ναό με δίρριχτη στέγη , εξωτερικών διαστάσεων, χωρίς την κόγχη, 3,70 × 6,90 μ. και εσωτερικών 3,10 × 6,30 μ., ο οποίος καλύπτεται από σχιστολιθικές πλάκες.
Από τον ανατολικό τοίχο προεξέχει τρίπλευρη αψίδα, ενώ στα δυτικά φέρει ανοιχτή ξυλόστεγη στοά, που στηρίζει ενιαία στέγη με τον κυρίως ναό .Το ιερό διαχωρίζεται από τον κυρίως ναό με ξυλόγλυπτο τέμπλο, ενώ τόσο εσωτερικά, όσο και εξωτερικά, στη δυτική όψη, κοσμείται με τοιχογραφικό διάκοσμο.
Αφιερωματική επιγραφή στο δυτικό τμήμα του βόρειου τοίχου, χρονολογεί τον διάκοσμο το 1581 και τοποθετεί τότε τουλάχιστον τις τοιχογραφίες του κυρίως ναού και του ιερού βήματος.
Στο ναό ανοίγονται συνολικά τέσσερα παράθυρα – δύο στο νότιο τοίχο κι ένα στο βόρειο– ενώ ένα ακόμη, μικρών διαστάσεων, τετράγωνου σχήματος, φωτίζει το ιερό από τη νότια πλευρά. Από το μέγεθος της καταστροφής που έχει υποστεί η τοιχογράφηση του ναού στα σημεία πέριξ των παραθύρων, φαίνεται ότι αυτά ανοίχθηκαν κατά την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα, καθώς ο Νικόλαος Γεωργιάδης επιβεβαιώνει την απουσία παραθύρων το 1880.
Το ιερό διαθέτει κόγχη με ενσωματωμένη κτιστή αγία τράπεζα και δύο μικρές κόγχες (ως πρόθεση και διακονικό) εκατέρωθεν της κεντρικής, ενώ στο βόρειο τοίχο υπάρχει μία ακόμη κόγχη τετράγωνης τομής.
Αναφορές για το ναό της Παναγίας Πορταρέας βρίσκουμε στο έργο του Ζωσιμά Εσφιγμενίτου, ο οποίος στο περιοδικό Φήμη το 1887 κάνει απλή αναφορά στο ναό, το 1897 στο περιοδικό Προμηθεύς σημειώνει ότι είναι άγνωστη η θέση του ναού της Πορταρέας και το 1899, στο ίδιο περιοδικό, αφού περιγράφει το ναό εσωτερικά, χαρακτηρίζοντάς το ως παρεκκλήσιο αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, δημοσιεύει την επιγραφή του.
Μεταξύ των ετών 1969-1972 πραγματοποιήθηκε από την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων ευρύ πρόγραμμα εργασιών συντήρησης και αποκατάστασης.
Κατά τη διάρκεια των εργασιών αυτών, και ιδίως μετά την καθαίρεση των εξωτερικών επιχρισμάτων και τις αποχωματώσεις γύρω από το μνημείο, εντοπίστηκαν σε βάθος 0,30 έως 0,60 μ. από την επιφάνεια του τότε εδάφους όστρακα, που ο τότε Έφορος Αρχαιοτήτων, καθ. Νικόλαος Νικονάνος χρονολόγησε στον 13ο αιώνα, ενώ στα κατώτερα τμήματα των τοίχων αποκαλύφθηκε η αρχική τοιχοποιία του ναού.
Αν και η τοιχοποιία στο σύνολό της αποτελείται από αργολιθοδομή, στο κάτω τμήμα των τριών πλευρών, πλην της δυτικής, διακρίνονται αδρά λαξευμένοι λίθοι με σποραδική χρήση τμημάτων οπτόπλινθων και σκληρό συνδετικό κονίαμα σχηματίζοντας ένα ατελές και πρόχειρο πλινθοπερίκλειστο σύστημα. Τα παραπάνω στοιχεία οδήγησαν τον Νικονάνο στο συμπέρασμα ότι πάνω στις διαστάσεις του αρχικού ναού, ο οποίος χρονολογείται το 13ο αιώνα με βάση τα ανευρεθέντα όστρακα, οικοδομήθηκε νεότερος ναός κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας και τοιχογραφήθηκε το 1581.
Η διάκριση και η αναγνώριση των δύο αυτών οικοδομικών φάσεων στο ναό, παρόλες τις μεταγενέστερες διαρκείς επεμβάσεις στο μνημείο, είναι ιδιαίτερης σημασίας, διότι αφενός έθεσε ένα τέλος στο ερώτημα περί της θέσης του βυζαντινού μονυδρίου της Παναγίας Πορταρέας και αφετέρου συναρίθμησε το συγκεκριμένο ναό στα ελάχιστα γνωστά μνημεία της Μαγνησίας που τμήματά τους μπορούν να αναχθούν χρονικά στη βυζαντινή περίοδο.
Ειδικότερα ως προς την α΄ φάση οικοδόμησης του ναού, αυτή τοποθετείται από τον Νικονάνο στο α΄μισό του 13ου αιώνα συνδυάζοντας τόσο τα ανασκαφικά στοιχεία, όσο και τις μαρτυρίες των πηγών.
Ως προς τη β’ φάση του ναού, δεν είναι ξεκάθαρο πότε αυτή πραγματοποιήθηκε και ποιά ήταν η ακριβής μορφή που δόθηκε, λόγω των επάλληλων μεταγενέστερων επεμβάσεων, αν και η χρονολογία που αναφέρει η κτητορική επιγραφή (1581) μάς παρέχει ένα terminus ante quem.
Τόσο η τυπολογία του μικρού μονόχωρου ναού, η τοιχοποιία με απλή αργολιθοδομή, όσο και ορισμένα μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως η χαμηλή θύρα και πιθανόν η έλλειψη παραθύρων, εντάσσουν σαφώς τη β΄ φάση του μνημείου στην περίοδο της πρώιμης Tουρκοκρατίας, μετά την οριστική κατάκτηση από τους Τούρκους, το 1423, και πριν από την ολοκλήρωση της τοιχογράφησης το 1581.
Στο βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό στoν Ιερό Ναό της Παναγίας Πορταρέας σχολιάζοντας την σημερινή κατάσταση…
