Η«Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν λειτουργεί, για την ελληνική κοινή γνώμη, ταυτόχρονα ως πολιτιστικό γεγονός, ως ευκαιρία διεθνούς προβολής της χώρας και ως αντικείμενο συζήτησης για τον τρόπο με τον οποίο το Χόλιγουντ διαχειρίζεται την ελληνική μυθολογική κληρονομιά.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της νέας έρευνας της Κάπα Research, η οποία καταγράφει τις απόψεις τόσο όσων έχουν δει την ταινία όσο και εκείνων που δεν την έχουν ακόμη παρακολουθήσει.
Η διείσδυση της ταινίας στη δημόσια συζήτηση είναι εντυπωσιακή. Το 90% των Ελλήνων δηλώνει ότι γνωρίζει αρκετά ή τουλάχιστον έχει ακούσει κάτι για την «Οδύσσεια», ενώ σχεδόν ένας στους δύο, το 48%, έχει ήδη συμμετάσχει σε συζητήσεις γύρω από την ταινία.
Ο ίδιος ο Κρίστοφερ Νόλαν λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ενδιαφέροντος. Ο σκηνοθέτης έχει δημοτικότητα 64% στο σύνολο της κοινής γνώμης, ποσοστό που εκτοξεύεται στο 90% μεταξύ όσων έχουν ήδη δει την ταινία. Η «Οδύσσεια» επομένως απευθύνεται σε ένα κοινό που ήδη γνωρίζει και εμπιστεύεται το κινηματογραφικό αποτύπωμα του Νόλαν.
Και η πρώτη αποτίμηση είναι θετική: επτά στους δέκα θεατές, ποσοστό 71%, αξιολογούν την ταινία πολύ ή αρκετά θετικά. Στην έξοδο από την αίθουσα κυριαρχούν η ικανοποίηση, με 45%, και ο ενθουσιασμός, με 18%.
Η μεγαλύτερη επιτυχία ίσως δεν είναι κινηματογραφική
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας βρίσκεται όμως έξω από την κινηματογραφική αίθουσα.
Το 79% των θεατών θεωρεί ότι η «Οδύσσεια» αποτελεί σημαντική προβολή της Ελλάδας στο εξωτερικό, ενώ το 75% εκτιμά ότι μπορεί να ενισχύσει τον τουρισμό. Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό τμήμα του κοινού αντιλαμβάνεται την ταινία ως ένα άτυπο εργαλείο εθνικού branding.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πραγματική πολιτιστική της σημασία. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να εμφανίζεται στην οθόνη μόνο ως τουριστικός προορισμός. Η ίδια η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά γίνεται το περιεχόμενο μιας παγκόσμιας κινηματογραφικής αφήγησης. Η χώρα αποκτά διεθνή ορατότητα όχι επειδή απλώς φιλοξενεί τα γυρίσματα, αλλά επειδή ο Όμηρος και η «Οδύσσεια» βρίσκονται στον πυρήνα της ιστορίας.
Ο Νόλαν ξαναφέρνει τον Όμηρο στη συζήτηση
Η επίδραση της ταινίας φαίνεται να έχει και μια απρόσμενη εκπαιδευτική και πολιτιστική διάσταση.
Το 72% των θεατών πιστεύει ότι η «Οδύσσεια» έφερε τις νεότερες γενιές πιο κοντά στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Για το 36%, ο Όμηρος έγινε αντικείμενο οικογενειακής συζήτησης, ενώ το 31% μπήκε στη διαδικασία να συγκρίνει την ταινία με τα πρωτότυπα ομηρικά κείμενα.
Είναι ένα ενδιαφέρον παράδοξο: μια υπερπαραγωγή του Χόλιγουντ μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή επιστροφής σε ένα κείμενο σχεδόν τριών χιλιάδων ετών. Όχι μέσα από το σχολικό μάθημα, αλλά μέσα από την ποπ κουλτούρα.
Οι Έλληνες χειροκροτούν τον Νόλαν, αλλά δεν του χαρίζονται
Η εικόνα αλλάζει όταν η έρευνα περνά από τη συνολική εντύπωση στην πιστότητα της μεταφοράς.
Τα οπτικά εφέ συγκεντρώνουν την υψηλότερη αξιολόγηση, με 86%, ενώ ακολουθούν οι ερμηνείες του Ματ Ντέιμον και της Αν Χάθαγουεϊ με 85% και η σκηνοθεσία με 81%.
Η μεταφορά όμως του ομηρικού έπους βρίσκεται πολύ χαμηλότερα, στο 48%.
Το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία. Το ελληνικό κοινό φαίνεται να διαχωρίζει την κινηματογραφική αρτιότητα από τη σχέση της ταινίας με την πολιτιστική παράδοση. Μπορεί να αναγνωρίζει την τεχνική υπεροχή, τις ερμηνείες και τη σκηνοθετική δεξιοτεχνία, αλλά όταν πρόκειται για τον Όμηρο οι απαιτήσεις ανεβαίνουν.
Ο Νόλαν έχει, δηλαδή, μεγάλη ελευθερία ως δημιουργός, όχι όμως λευκή επιταγή.
Η Ωραία Ελένη και τα όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Λουπίτα Νιόνγκο στον ρόλο της Ωραίας Ελένης. Στο σύνολο της κοινής γνώμης οι απόψεις εμφανίζονται σχεδόν απολύτως διχασμένες: 46% θετικές ή ουδέτερες και 46% αρνητικές.
Μεταξύ όμως όσων έχουν δει την ταινία, η αποδοχή φτάνει το 62%. Η ίδια η κινηματογραφική εμπειρία φαίνεται επομένως να αμβλύνει αντιδράσεις που προκαλούνται αρχικά από την επιλογή του ηθοποιού.
Το ζήτημα είναι ευρύτερο. Το 57% δηλώνει σχετικά δεκτικό στις πιο ελεύθερες διασκευές της αρχαίας ιστορίας και μυθολογίας. Την ίδια στιγμή, οι απόψεις για το εάν πρέπει να υπερισχύει η καλλιτεχνική ελευθερία έναντι της πιστής τήρησης του αρχικού κειμένου παραμένουν σχεδόν μοιρασμένες: 40% έναντι 39%.
Αυτό δείχνει μια κοινωνία που δεν ζητά από το Χόλιγουντ να αναπαραγάγει τον Όμηρο λέξη προς λέξη, αλλά ούτε και αποδέχεται εύκολα την πλήρη απομάκρυνση από το πρωτότυπο.
Το πραγματικό στοίχημα είναι η πολιτιστική κληρονομιά
Η δημοσκόπηση της Κάπα Research καταγράφει τη σχέση των Ελλήνων με μια κληρονομιά που θεωρούν δική τους, ακόμη και όταν αυτή μεταφέρεται σε μια παγκόσμια κινηματογραφική παραγωγή.
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν, για το ελληνικό κοινό δεν είναι απλώς μια ταινία του Χόλιγουντ. Είναι μια διεθνής ανάγνωση ενός ελληνικού μύθου και, ταυτόχρονα, ένας καθρέφτης του τρόπου με τον οποίο οι ίδιοι οι Έλληνες αντιλαμβάνονται την πολιτιστική τους κληρονομιά.
Και η έρευνα δείχνει ότι η στάση αυτή δεν είναι ούτε άκριτα εθνικιστική ούτε πλήρως απελευθερωμένη. Οι Έλληνες φαίνεται να θέλουν και τα δύο: να αφήσουν τον δημιουργό να αφηγηθεί ξανά τον μύθο, αλλά να θυμάται ότι πίσω από την κινηματογραφική του ελευθερία υπάρχει ένα κείμενο που εξακολουθεί να θεωρείται σημείο αναφοράς.
Αυτό ίσως είναι και το μεγαλύτερο κέρδος της «Οδύσσειας»: Ότι προβάλλει την Ελλάδα στον κόσμο, αλλά και ότι ταυτόχρονα κάνει εμάς τους Έλληνες να ξανασυζητήσουμε με τους φίλους και τα παιδιά μας για τον Όμηρο.
