ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ τους πιάσει η ζέστη, ο Δημήτρης Μιχαλάκης και ο Γιάννης Βέργος έχουν ξεκινήσει από νωρίς. Εργαζόμενοι στον ΟΦΥΠΕΚΑ (Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής) Θεσσαλίας, μπαίνουν στη βάρκα με όλο τους τον εξοπλισμό και φτάνουν στα ανοιχτά της λίμνης Κάρλα, απέναντι από ένα σμήνος αργυροπελεκάνων που ξεκουράζονται ανάμεσα στις καλαμιές. Βουτάνε στο νερό τα φορητά πολύμετρα και ελέγχουν το οξυγόνο και τη θερμοκρασία. «Οι τιμές είναι καλές για τα δεδομένα της εποχής», συμπεραίνουν. Το ίδιο ικανοποιημένοι δείχνουν και από δείγμα νερού που συνέλεξαν μέσα σε ένα πλαστικό δοχείο, σχολιάζοντας πως είναι διαυγές. Τα τελευταία δύο χρόνια, οι επιστήμονες γίνονται μάρτυρες της απρόσμενης βελτίωσης της ποιότητας του νερού και της αύξησης της βιοποικιλότητας. Αιτία ήταν η φονική κακοκαιρία «Daniel».
Το καταστροφικό φαινόμενο που σάρωσε τη Θεσσαλία το 2023, πλημμυρίζοντας ολόκληρα χωριά και αφήνοντας πίσω του 17 νεκρούς, είχε ένα απροσδόκητα θετικό αποτέλεσμα: την αναγέννηση της Κάρλας. Η Κάρλα, που αποξηράθηκε το 1962 και αποκαταστάθηκε μερικώς με τεχνικά μέσα το 2015, δέχθηκε τόσο νερό που μέσα σε δύο 24ωρα πενταπλασιάστηκε σε μέγεθος. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να ανανεωθούν τα νερά της και να της δοθεί μια δεύτερη ευκαιρία ζωής και ανάπτυξης.
Το μεγαλύτερο βάθος που έχει αποκτήσει πλέον η Κάρλα προσελκύει καταδυτικά είδη πουλιών, που χρειάζονται βαθιά νερά για να ψαρέψουν, όπως είναι οι πελεκάνοι και οι κορμοράνοι.
«Με μία φράση, μπορούμε να πούμε πως ο “Daniel” έχει βελτιώσει τη λίμνη. Εχουμε δει μεγάλες διαφορές. Πλέον, το μέσο βάθος στο έτος δεν πέφτει κάτω από τα τρία μέτρα, ενώ στη λίμνη μέσα έχουμε ποιοτικότερο νερό», τονίζει ο Δημήτρης Μιχαλάκης, προϊστάμενος του ΟΦΥΠΕΚΑ Θεσσαλίας. «Είναι ίσως η πρώτη φορά που είδαμε τη λίμνη να παίρνει χαρακτηριστικά ενός καλύτερου ποιοτικά νερού», συμπληρώνει ο συνεργάτης του, Γιάννης Βέργος.
Οπως περιγράφουν οι επιστήμονες, το μεγαλύτερο βάθος που έχει αποκτήσει πλέον η Κάρλα προσελκύει καταδυτικά είδη πουλιών που χρειάζονται βαθιά νερά για να ψαρέψουν, όπως είναι οι πελεκάνοι και οι κορμοράνοι, ενώ τα τελευταία δύο χρόνια έχουν καταγράψει αυξημένους πληθυσμούς ψαριών και άλλων ειδών χλωρίδας και πανίδας, που συνεισφέρουν στη βιοποικιλότητα της περιοχής. Συνολικά, περίπου 180 είδη πουλιών διαβιούν στη διάρκεια του χρόνου στη λίμνη.
Πριν από τον «Daniel», οι επιστήμονες γίνονταν μάρτυρες της συστηματικής υποβάθμισης της λίμνης εξαιτίας της υπέρμετρης κατανάλωσης του νερού της για τις ανάγκες άρδευσης των όμορων κτημάτων, αλλά και του ευτροφισμού που προερχόταν από την απορροή λιπασμάτων που χρησιμοποιούσαν οι αγρότες. Η αναγέννηση που συντελέστηκε αποτελεί, όπως υπογραμμίζει ο κ. Μιχαλάκης, μοναδική ευκαιρία. Το διακύβευμα τώρα για την τοπική κοινωνία είναι να μπορέσει να διατηρήσει την εικόνα αυτή.
«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να πιστέψουμε πως η καλή κατάσταση του νερού είναι κάτι το οποίο δεν αντιστρέφεται. Το πρώτο το οποίο θα πρέπει να φροντίσουμε είναι να βρούμε την ισορροπία μεταξύ των δραστηριοτήτων που αναπόφευκτα πρέπει να υπάρξουν στην περιοχή και της διατήρησης μιας βιώσιμης κατάστασης στο φυσικό περιβάλλον», υπογράμμισε ο κ. Μιχαλάκης, λέγοντας πως η βασικότερη δραστηριότητας της περιοχής, στην οποία επικεντρώνεται, είναι η γεωργία.
«ΔΩΡΟ ΘΕΟΥ» ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ
Το νερό της λίμνης παρέχεται δωρεάν σε καλλιεργητές της περιοχής για την άρδευση περίπου 20.000 στρεμμάτων. Ο Ηλίας Γεωργίου είναι ένας εξ αυτών. Καλλιεργητής σε όλη του τη ζωή, ο κ. Γεωργίου χαρακτηρίζει την Κάρλα «δώρο Θεού». Οπως υποστηρίζει, οι αγρότες ενδιαφέρονται για τη λίμνη και το αποδεικνύουν εμπράκτως. Εφερε το παράδειγμα του καλοκαιριού του 2023, που η Θεσσαλία αντιμετώπισε μεγάλο πρόβλημα λειψυδρίας και η στάθμη της λίμνης είχε πέσει σε πολύ χαμηλό επίπεδο. «Τότε σταματήσαμε (να ποτίζουμε) όλοι οι αγρότες για να έχουμε ακριβώς τα όρια που χρειάζεται η λίμνη. Το κάναμε γιατί όλοι έχουν αγαπήσει τη λίμνη. Για να μη δημιουργήσουμε πρόβλημα και στα πουλιά και στα ψάρια». Από τη στιγμή, ωστόσο, που οι γεωργοί προστατεύουν τη λίμνη αναμένουν, όπως λέει, και από το κράτος να προσφέρει εναλλακτικές λύσεις στις περιπτώσεις που η λειψυδρία θα επαναληφθεί. Αν δεν γίνει κάτι, στην επόμενη χρονιά ανομβρίας θα υπάρξει «βιβλική καταστροφή», προειδοποιεί ο κ. Γεωργίου.
ΚΙΝΔΥΝΟΙ
Για τον έλεγχο της κατανάλωσης του νερού έχει τεθεί όριο άρδευσης από το υδατικό απόθεμα της λίμνης, την τήρηση του οποίου εποπτεύει τα τελευταία δύο χρόνια ο νεοσύστατος Οργανισμός Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας. Αναφορικά με τη χρήση λιπασμάτων που επίσης επιβαρύνουν την Κάρλα, ο κ. Γεωργίου υποστήριξε πως οι αγρότες στα παρακάρλια χωριά έχουν μειώσει τη ρίψη τους, συμμετέχοντας σε προγράμματα κατά της νιτρορύπανσης, ενώ τα τελευταία χρόνια ανακυκλώνουν τις συσκευασίες φυτοφαρμάκων που παλιά έπεφταν στη λίμνη. Σύμφωνα με τον κ. Μιχαλάκη, το βέλτιστο αποτέλεσμα θα έρθει μέσα από τη συνομιλία με τους αγρότες και όχι με την επιβολή μέτρων. «Δεν πρέπει να ζητάω εγώ από τους αγρότες. Πρέπει να τους προτείνω. Θα πρέπει να είμαι σε θέση να τους προτείνω εναλλακτικά σενάρια τα οποία θα τους προσφέρουν την ποιότητα ζωής που θέλουν και παράλληλα θα δημιουργούν ασφαλές πλαίσιο για το φυσικό περιβάλλον».
Κατά τον ίδιο, όσο περισσότεροι κάτοικοι συνδεθούν επαγγελματικά με την Κάρλα τόσο θα ενδυναμώνεται και η ανάγκη τους να την προστατέψουν. Βασικό παράδειγμα είναι η αξιοποίηση του οικοσυστήματος μέσω της ανάπτυξης οικοτουριστικών δραστηριοτήτων. «Φανταστείτε κάποιος ο οποίος ωφελείται είτε γιατί έχει μια τουριστική επιχείρηση είτε γιατί έχει ένα εστιατόριο. Είναι ο πρώτος ο οποίος θα θελήσει αυτό το σύστημα να παραμείνει και να βελτιωθεί στο μέλλον».
«Η ΚΑΡΛΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΑΝΑ ΜΟΥ»
Την ισορροπία αυτή μεταξύ προστασίας και αξιοποίησης του οικοσυστήματος τη γνωρίζει καλά ο Αλέξανδρος Οικονομίδης, γιατρός και πρόεδρος του «Παρατηρητηρίου Αίγλα», που έχει θέσει σκοπό την ανάδειξη και την πορστασία του οικοσυστήματος της λίμνης. Ο κ. Οικονομίδης θυμάται την Κάρλα από τότε που ήταν 10 ετών και ερχόταν ως παιδί μαζί με τη μητέρα του να παρατηρήσουν και να καταγράψουν τα πουλιά και τη φύση της λίμνης. «Για εμένα η Κάρλα είναι η μάνα μου. Με αυτή την αγάπη έφυγε από αυτή τη ζωή», λέει συγκινημένος. Πλέον τη σκυτάλη έχει πάρει ο ίδιος. Φωτογραφίζει ερασιτεχνικά τα πουλιά της λίμνης, διοργανώνει φωτογραφικούς διαγωνισμούς και οικοπεριηγήσεις, ενώ σε συνεργασία με τον Σύλλογο Ελληνικής Ιερακοθηρίας εξέδωσαν τον πρώτο τουριστικό τρίγλωσσο οδηγό, ώστε ο επισκέπτης να γνωρίζει πού θα δει τα 36 είδη αρπακτικών που έχουν καταγραφεί στην περιοχή.
«Η περιοχή έχει να αναδείξει τουριστικά πολλά αντικείμενα: η παρατήρηση, τα βότανα όπως οι άγριες ορχιδέες, η πεζοπορία βουνού, η πεζοπορία στη λίμνη», σημειώνει, επισημαίνοντας ωστόσο πως η αξιοποίηση όλων αυτών των δυνατοτήτων συναντάει εμπόδια. Η περιοχή δεν διαθέτει ούτε καταλύμματα ούτε καν υποτυπώδεις υποδομές, όπως κιόσκια. Το σημαντικότερο όλων: δεν διαθέτει καν έναν συνολικό στρατηγικό σχεδιασμό ορθολογικής διαχείρισης που να οριοθετεί ανάπτυξη της κάθε διαφορετικής ανθρωπογενούς δραστηριότητας, από τη γεωργία έως τον τουρσιμό.
ΕΜΠΟΔΙΑ
Η Ιφιγένεια Κάγκαλου, καθηγήτρια στην Πολυτεχνική Σχολή του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου, με μακρά εμπειρία στα οικοσυστήματα λιμνών, αγωνίζεται προς την κατεύθυνση αυτή εφαρμόζοντας το ευρωπαϊκό πρόγραμμα FutureLakes. Το βασικό εμπόδιο που εντοπίζει είναι πως στη χώρα μας οι αρμοδιότητες και οι ευθύνες για κάθε χρήση του νερού είναι κατακερματισμένες σε διάφορους φορείς. «Στην Ελλάδα έχουμε πολύ καλές πολιτικές, οι οποίες ομως δεν συνομιλούν μεταξύ τους. Λειτουργούν απομονωμένα και άρα δεν υπάρχει καμία συνοχή», τόνισε.
Ο Δημήτρης Μιχαλάκης αναγνωρίζει πολύ καλά τα προβλήματα αυτά. Ο ρόλος του οργανισμού είναι μεταξύ άλλων να προσφέρει έναν αξιόπιστο σχεδιασμό ώστε οι πληθυσμοί πέριξ της λίμνης να μπορέσουν να λειτουργήσουν μέσα σε αυτό τον χώρο με βιώσιμο τρόπο. Αυτή είναι και η αποστολή με την οποία έχει συνδέσει την επαγγελματική του πορεία όλα αυτά χρόνια. «Η σχέση μου με τη λίμνη είναι μια προσμονή, να το πω έτσι, που έχω, να δω αυτό το σύστημα να παρέχει τις υπηρεσίες που μπορεί να παρέχει, δηλαδή να διατηρείται ένα υγιές φυσικό περιβάλλον, που να παρέχει και ευκαιρίες στους ανθρώπους που ζουν γύρω από αυτό».
Ζω ένα θαύμα. Δεν θα μπορούσα σε καμία περίπτωση να το διανοηθώ αυτό ως παιδί.
Οταν ολοκληρώνουν τους ελέγχους ποιότητας του νερού, βγαίνουν προς τα έξω. Ο Γιάννης Τσιάντος, που παραχωρεί τη βάρκα του πάντα για τις επιστημονικές ανάγκες του ΟΦΥΠΕΚΑ, βουτάει με προσοχή το κουπί στο νερό για να μην τρομάξει τα πουλιά που κουρνιάζουν ανάμεσα στις καλαμιές. Μάταια. Μόλις αντιλαμβάνονται την ανθρώπινη παρουσία, δεκάδες ροδοπελεκάνοι ανοίγουν βιαστικά τα λευκά φτερά τους και απομακρύνονται πετώντας πάνω από το νερό. Ο άνδρας σταματάει ό,τι κάνει και τους κοιτά. «Ζω ένα θαύμα. Δεν θα μπορούσα σε καμία περίπτωση να το διανοηθώ αυτό ως παιδί», λέει. Εχοντας περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής με τη λίμνη αποξηραμένη, δυσκολεύεται μέχρι και σήμερα να εξοικειωθεί με την ομορφιά της. Οταν τον ρωτάμε πώς είναι η εμπειρία αυτή, συγκινείται. «Ούτε στο όνειρό μου το καλό δεν θα μπορούσα να το φανταστώ ότι θα ζω ένα τέτοιο πράγμα». Αισθάνεστε βασιλιάς; «Και κάτι παραπάνω!».
