Η Αρχοντία Γιαννακάκη, εκπαιδευτικός του 5ου Λυκείου Λάρισας, μέλος του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας, με αφορμή την επίσκεψη του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας στη Γυάρο, αναφέρει:
“Η ζωή αρνήθηκε τη Γυάρο. Έτσι θα μπορούσαμε να περιγράψουμε σήμερα έναν τόπο τόσο άνυδρο και αφιλόξενο, ώστε να μοιάζει έξω από τις φυσικές προϋποθέσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Ακόμη και ο αυτοκράτορας Τιβέριος θεωρούσε το νησί υπερβολικά σκληρό τόπο εξορίας, καθώς η διαβίωση εκεί ήταν σχεδόν αδύνατη.
Σε ένα νησί όπου, όπως διαπιστώνει κανείς βιωματικά, ούτε το χαμομήλι δεν κατορθώνει να επιβιώσει — μεγαλώνοντας ισχνό, ξερό και με ένα μόνο άνθος — και όπου τα θυμάρια, στη συντριπτική τους πλειονότητα, επίσης ξεραίνονται, χτίστηκε πάνω στα βράχια ένα από τα μεγαλύτερα συγκροτήματα φυλακών της χώρας. Εκεί εκτοπίστηκαν 20.000 έως 22.000 πολιτικοί κρατούμενοι κατά τα μετεμφυλιακά χρόνια και τη διάρκεια της δικτατορίας, έως το 1974.
Πλησιάζοντας με το καραβάκι τον τέταρτο από τους πέντε όρμους του νησιού που χρησιμοποιήθηκαν ως τόποι κράτησης, διακρίνεις ένα συγκρότημα από τούβλα με έντονη κοκκινόχρωμη αρχιτεκτονική ταυτότητα. Όταν όμως αποβιβάζεσαι, αντικρίζεις μια διαφορετική πραγματικότητα. Γύρω από το φαινομενικά περιποιημένο κτηριακό συγκρότημα, απλώνονται ερείπια από μισογκρεμισμένους τοίχους, σκουριασμένα μέταλλα, παλιά μηχανήματα, σακούλες τσιμέντου που έχουν μετατραπεί σε πέτρινους όγκους. Παντού το έδαφος είναι σκαμμένο από αγριογούρουνα, ενώ κοντά στη θάλασσα διακρίνονται ακόμη απομεινάρια συρματοπλεγμάτων.
Περπατάς και σου έρχονται στον νου οι στίχοι του Γιάννη Ρίτσου:
«Ετούτο το τοπίο είναι σκληρό σαν τη σιωπή,
σφίγγει στον κόρφο του τα πυρωμένα του λιθάρια (…)
σφίγγει τα δόντια. Δεν υπάρχει νερό. Μονάχα φως».
Οι φυλακές της Γυάρου χτίστηκαν τούβλο-τούβλο από τα ίδια τα χέρια των εξόριστων, που το συγκολλούσαν με τσιμέντο και νερό από τη θάλασσα. Πολλοί από αυτούς δεν κατάφεραν ποτέ να επιστρέψουν στις οικογένειές τους, μας υπενθυμίζει η ιστορικός Βασιλική Λάζου, η ξεναγός μας σε αυτό το δύσκολο ταξίδι μνήμης.
Η καταναγκαστική εργασία συνοδευόταν από ύβρεις, ξυλοδαρμούς και εξευτελισμούς, ακόμη και από χτυπήματα με συρμάτινο βούρδουλα. Στα οικοδομικά έργα, πρωταρχικός σκοπός δεν ήταν η παραγωγή κάποιου χρήσιμου αποτελέσματος, αλλά το ίδιο το «καψόνι». Η εξόρυξη και η μεταφορά της πέτρας είχαν σχεδιαστεί ώστε να εξαντλούν σωματικά και ψυχικά τους κρατούμενους. Γι’ αυτό και οι διαδρομές ήταν σκόπιμα αχρείαστα μακρινές. Στην περιβόητη «Πειθαρχική Ομάδα»-μια ειδική ομάδα τιμωρίας για όσους αρνούνταν να υπακούσουν-οι εξόριστοι υποχρεώνονταν να μεταφέρουν τροχάδην ογκόλιθους, σε ένα μαρτύριο δίχως τέλος.
Κόμπος ανέβηκε στον λαιμό όλων μας καθώς ακούγαμε για τις συνθήκες διαβίωσης στο κολαστήριο της Γυάρου. Αλλά και καθώς συνειδητοποιούσαμε γιατί το μετεμφυλιακό κράτος επένδυσε, ήδη από το 1947, στη δημιουργία αυτού του απομονωμένου και πολυδάπανου συγκροτήματος φυλακών, στην προσπάθεια «σωφρονισμού», κάμψης ή και φυσικής εξόντωσης χιλιάδων κομμουνιστών και αριστερών.
Για όσους και όσες από τους συνοδοιπόρους μας είχαν πατέρες που πέρασαν από αυτά τα αφιλόξενα χώματα, η συγκίνηση ήταν βαθιά. Μαζί της, όμως, συνυπήρχε και η περηφάνια για ανθρώπους που άντεξαν και δεν λύγισαν.
Μέσα στις ανοιχτές αίθουσες των φυλακών, ανάμεσα σε κέρατα κατσικιών και κρανία αγριογούρουνων, προχωρούσαμε με τα μάτια διαρκώς ορθάνοιχτα, μήπως ξεπροβάλει κάποιο ζωντανό αγριογούρουνο. Παντού υπήρχαν σωροί από κοπριά κατσικιών, με έντονη μυρωδιά που είχε εισχωρήσει όχι μόνο στο εσωτερικό των κτηρίων αλλά και στους γύρω χώρους όπου γινόταν η ενημέρωσή μας. Την ίδια εικόνα εγκατάλειψης συναντήσαμε νωρίτερα στο αναρρωτήριο, στις αποθήκες και στο εργοστάσιο ηλεκτρικής ενέργειας: κτήρια που στέκουν ακόμη όρθια, αλλά φέρουν παντού τα σημάδια της φθοράς και της λήθης.
Ανεβαίνοντας προς το κτήριο του Διοικητηρίου, αντικρίζεις το επιβλητικό Μνημείο που ανήγειρε το ΚΚΕ το 2019 στον αύλειο χώρο των φυλακών, αποτίνοντας φόρο τιμής «σε όλους όσοι φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν, βασανίστηκαν ή άφησαν τη ζωή τους σε αυτόν τον ξερότοπο καταμεσής του Αιγαίου».
Το έργο του γλύπτη Αντώνη Μυρωδιά μοιάζει να έχει γεννηθεί μέσα από το ίδιο το τοπίο της Γυάρου. Δένει απόλυτα με τον χώρο της σκουριάς, της εγκατάλειψης και των βασανιστηρίων. Από τις δύο μεταλλικές κολόνες αναδύονται ανοξείδωτα φωτεινά πρίσματα που συμβολίζουν το φως, την ελπίδα και τη δύναμη του αγώνα απέναντι στη φθορά, τη σαπίλα και τη λήθη. Τα πρίσματα είναι είκοσι ένα, όσα και τα χρόνια λειτουργίας του κολαστηρίου της Γυάρου. Γύρω τους είναι χαραγμένα τα ονόματα ανθρώπων που φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και έχασαν τη ζωή τους, χωρίς ποτέ να απαρνηθούν τις ιδέες και τα ιδανικά τους.
Ανάμεσά τους βρίσκεται και το όνομα του Βασίλη Καραμούστου από το Καζακλάρ (σημερινό Αμπελώνα) Λάρισας, ο οποίος πέθανε στις 27 Μαΐου 1949, κουβαλώντας τσουβάλια με χώμα. Η μορφή του μας ήταν ήδη γνώριμη από ένα συγκλονιστικό έργο τέχνης που είχαμε δει στο καραβάκι, μέσα από λεύκωμα για τη Γυάρο που έφερε μαζί της η Βασιλική Λάζου.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί και η χαραγμένη στο Μνημείο μαρτυρία του κρατούμενου Γιάννη Κατσαντώνη, μια μαρτυρία που συμπυκνώνει όλη τη φρίκη της εξορίας στη Γυάρο:
«Δύο χιλιάδες εφτακόσιες μέρες σ’ αυτό το νησί του διαβόλου (…) με μόνους κάτοικους τους αρουραίους, τους σκορπιούς και τα γαϊδουράγκαθα, να σε δέρνει μερόνυχτα εκείνος ο δαιμονισμένος άνεμος, σκασμένος από τη δίψα, νηστικός και άρρωστος, χωρίς γιατρό και περίθαλψη καμιά, και από πάνω να λυσσομανάει ο βούρδουλας – τα μπαμπού – του Γλάστρα, φορτωμένος πέτρες και βράχια όλη μέρα στην ανηφόρα προς το “Ιστίμπεη”, να σπαρταράς κρεμασμένος στη “Συκιά” για “παραδειγματισμό”».
Λίγο χαμηλότερα διακρίνονται οι τσιμεντένιες βάσεις των σκηνών, εκεί όπου για χιλιάδες ημέρες στοιβάζονταν οι κρατούμενοι. Πώς άραγε είναι να ζουν δεκαοκτώ άνθρωποι μέσα σε μια σκηνή τεσσάρων επί τεσσάρων μέτρων; Με προτροπή της ιστορικού μας επιχειρήσαμε μια βιωματική αναπαράσταση. Η εικόνα και μόνο αρκούσε για να γεννήσει ασφυξία.
Στην μπροστινή πλευρά του Διοικητηρίου η εικόνα διαφοροποιείται κάπως. Οι χώροι των δεσμοφυλάκων, το ιατρείο και η αίθουσα λογοκρισίας της αλληλογραφίας των κρατουμένων δεν έχουν κατακλυστεί στον ίδιο βαθμό από τα ίχνη της εγκατάλειψης που συναντήσαμε αλλού. Ωστόσο, η φθορά παραμένει παντού παρούσα. Στον διάδρομο όπου συγκεντρωνόμαστε για να ακούσουμε την ιστορικό μας, δεν τολμάς να πλησιάσεις πιο πέρα. Τα σιδερένια στοιχεία που κάποτε στήριζαν την οροφή κρέμονται σαν στριμμένα σκοινιά πάνω από σωρούς από μπάζα, δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο χρόνος έχει σταματήσει τη στιγμή της κατάρρευσης.
Περπατώντας για την επιστροφή στην αφετηρία μας, ψηλά στην απέναντι πλαγιά διακρίνουμε αχνά τρεις σταυρούς να ξεχωρίζουν στο γυμνό τοπίο. Είναι το νεκροταφείο των κρατουμένων. Μια σιωπηλή υπενθύμιση του βαρύτατου φόρου αίματος που πλήρωσαν οι εξόριστοι της Γυάρου. Το νεκροταφείο πολύ μικρό σε σχέση με τις εγκαταστάσεις των φυλακών και του αναρρωτηρίου σημειώνει η ιστορικός μας, γιατί οι εξαντλημένοι και μελλοθάνατοι μεταφέρονταν στα γρήγορα στο νοσοκομείο της Ερμούπολης. Πέθαιναν εκεί και όχι στη φυλακή για να αλλοιώνεται η αληθινή εικόνα των φυλακών.
Φεύγουμε γεμάτοι και γεμάτες. Με τη βαθιά αίσθηση ότι εκπληρώσαμε ένα χρέος μνήμης. Ένα χρέος απέναντι σε όσους πέρασαν από αυτόν τον τόπο μαρτυρίου, αλλά και απέναντι στις νεότερες γενιές που οφείλουν να γνωρίζουν την ιστορία του.
Χάρη στη διοργάνωση του Συλλόγου ‘‘Φίλοι του Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας’’ καταφέραμε να επισκεφθούμε έναν προορισμό δύσκολο, όχι μόνο εξαιτίας του ιστορικού του φορτίου, αλλά και λόγω των γραφειοκρατικών εμποδίων που εξακολουθούν να συνοδεύουν κάθε οργανωμένη επίσκεψη. Παρότι η Γυάρος έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο ήδη από το 2001 και αποτελεί προστατευόμενη περιοχή Natura 2000 για τη μεσογειακή φώκια, παραμένει παραδομένη στην εγκατάλειψη. Και για να την επισκεφθεί κανείς απαιτούνται άδειες από δύο διαφορετικά υπουργεία.
Επιστρέφουμε παίρνοντας μαζί μας ένα μπουκέτο από άγριο θυμάρι και ένα μικρό κομμάτι από τα θρυμματισμένα τούβλα των φυλακών, σιωπηλά τεκμήρια της φθοράς του χρόνου, αλλά και της αντοχής της μνήμης. Καθώς το καράβι απομακρύνεται από τον δεύτερο και τον τρίτο όρμο, η εικόνα που επιμένει στο βλέμμα μας είναι εκείνη των τριών σταυρών του νεκροταφείου, που ξεχωρίζουν. Πάνω απ’ όλα, όμως, μεταφέρουμε μέσα μας το φως που αναβλύζει από τις ρωγμές της ιστορίας: την ανάγκη και την υπόσχεση να μεταδώσουμε όσα είδαμε, ακούσαμε και αισθανθήκαμε.
Στο ταξίδι της επιστροφής, η ήρεμη θάλασσα του Αιγαίου μας συνοδεύει για μιάμιση ώρα. Η σιωπή εναλλάσσεται με τις συζητήσεις, τη συγκίνηση και τις σκέψεις. Ένα απλό μπισκότο, προσφορά στη μνήμη γονέα κρατούμενου, αποκτά συμβολικό χαρακτήρα. Γίνεται ένας μικρός φόρος τιμής στις χιλιάδες των εξόριστων, αλλά και στις τριακόσιες περίπου γυναίκες, που γνώρισαν κι εκείνες την εξορία στη Γυάρο κατά τα χρόνια της δικτατορίας.
Δόξα και τιμή στους αλύγιστους αγωνιστές και αγωνίστριες που άντεξαν τις κακουχίες, τα βασανιστήρια και τις διώξεις, κρατώντας ζωντανή την αξιοπρέπεια και τις πεποιθήσεις τους.
Η προσκυνηματική αυτή εκπαιδευτική επίσκεψη πραγματοποιήθηκε στις 6 Ιουνίου 2026, με διοργανωτή τον Σύλλογο ‘‘Φίλοι του Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας’’. Την αποστολή πλαισίωσαν τρεις έγκριτοι ιστορικοί, συμβάλλοντας με την επιστημονική τους γνώση και τεκμηρίωση στην ανάδειξη και διατήρηση της ιστορικής μνήμης: η Βασιλική Λάζου, διδάσκουσα στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και ξεναγός της αποστολής, ο Θανάσης Γάλλος από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) και ο Ραϋμόνδος Αλβανός, διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου”
Κείμενο: Αρχοντία Γιαννακάκη, εκπαιδευτικός του 5ου Λυκείου Λάρισας, μέλος του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας
