Sic transit gloria mundi. Έτσι παρέρχεται η δόξα του κόσμου. Και αν υπάρχει ένα κόμμα που μπορεί να αποδώσει πολιτικό περιεχόμενο στη λατινική αυτή φράση, αυτό είναι ο ΣΥΡΙΖΑ. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος σε μια αποστροφή της ομιλίας του στη Βουλή στις 5 Ιουνίου 2015, απευθυνόμενος προφητικά στους βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ, τους είπε: «Μη γελάτε, να προετοιμάζεστε, πολιτικά και ψυχολογικά γι’ αυτό που θα σας συμβεί…».
Δεκαέξι χρόνια μετά την έκρηξη της ελληνικής κρίσης, ο πολιτικός σχηματισμός που ξεκίνησε ως ένας μικρός συνασπισμός της ριζοσπαστικής Αριστεράς βρέθηκε να κυβερνά τη χώρα, να υπογράφει το τρίτο μνημόνιο, να μετασχηματίζεται σε κεντρικό πυλώνα της Κεντροαριστεράς και τελικά να εισέρχεται σε μια περίοδο εσωτερικής αποδιάρθρωσης, όπου ακόμη και η πολιτική του επιβίωση τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Σήμερα, με την πολιτική πρωτοβουλία να μετατοπίζεται γύρω από το νέο εγχείρημα, την Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη (ΕΛ.Α.Σ.) του Αλέξη Τσίπρα, στην Κουμουνδούρου πολλοί παραδέχονται -άλλοτε δημόσια, άλλοτε σιωπηρά- ότι ο ιστορικός κύκλος που άνοιξε το 2010 έχει σχεδόν ολοκληρωθεί.
Και ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο αυτής της διαδρομής είναι ότι το τέλος δεν προκύπτει από την ήττα, αλλά από τη διάχυση της ίδιας της πολιτικής ενέργειας που τον γέννησε.
Οι πλατείες, η κρίση και η απροσδόκητη εκτόξευση
Το 2010 ο ΣΥΡΙΖΑ δεν ήταν παρά ένα μικρό κόμμα γύρω στο 4%, ένας χαλαρός συνασπισμός συνιστωσών με περιορισμένη επιρροή και ακόμη πιο περιορισμένη κυβερνητική προοπτική.
Η ελληνική κοινωνία όμως ήδη έβραζε. Το πρώτο μνημόνιο είχε υπογραφεί, το πολιτικό σύστημα έδειχνε σημάδια κατάρρευσης και το ΠαΣοΚ του Γιώργου Παπανδρέου έχανε ταχύτατα την κοινωνική του βάση. Σε αυτό το περιβάλλον εμφανίστηκαν οι πλατείες.
Το 2011 το Σύνταγμα και δεκάδες πόλεις της χώρας μετατράπηκαν σε πεδίο μαζικής διαμαρτυρίας. Δεν επρόκειτο για κλασικό κομματικό φαινόμενο. Ήταν ένα υβρίδιο κοινωνικής οργής, πολιτικής απόγνωσης και ιδεολογικής ρευστότητας.
Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν το δημιούργησε. Το αναγνώρισε όμως πριν από τους υπόλοιπους. Εκεί ο νέος πολιτικός αρχηγός Αλ. Τσίπρας αρχίζει να διαμορφώνει ένα νέο αφήγημα: όχι απλώς αντιμνημονιακό, αλλά συστημικής αμφισβήτησης της μεταπολιτευτικής ισορροπίας.
Το 2012: η νύχτα που άλλαξε την Κουμουνδούρου
Οι εκλογές του Μαΐου 2012 αποτέλεσαν πολιτικό σοκ. Στην Κουμουνδούρου, σύμφωνα με μαρτυρίες στελεχών της εποχής, η πρώτη αντίδραση δεν ήταν πανηγυρική αλλά σιωπηλή. Το 16,8% έμοιαζε σχεδόν απίστευτο. Μέσα σε έναν μήνα, τον Ιούνιο, το ποσοστό εκτοξεύθηκε κοντά στο 27%.
Η πορεία είναι ταχέως ανοδική. Βοηθάνε σε αυτό η έλευση του μνημονίου και οι τεκτονικές αλλαγές στην κοινωνία, αλλά και η κρίση του κομματικού φαινομένου, κυρίως στα τότε κόμματα εξουσίας, ΝΔ και ΠαΣοΚ.
Το πρώτο μνημόνιο γκρεμοτσακίζει το ΠαΣοΚ, όχι απλώς από την εξουσία αλλά και από τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, καθώς στις εκλογές του Μαΐου και του Ιουνίου του 2012 ο ΣΥΡΙΖΑ γίνεται αξιωματική αντιπολίτευση σχεδόν απότομα, χωρίς οργανωτικό μηχανισμό ανάλογο του μεγέθους του.
Αυτό ήταν και το πρώτο ρήγμα: η ταχύτητα της ανόδου ξεπερνούσε την εσωτερική ωριμότητα του κόμματος.
Από την αντιπολίτευση στην εξουσία
Το διάστημα 2012–2015 ήταν μια συνεχής μετάβαση. Στελέχη, τάσεις και ρεύματα συνυπήρχαν σε μια εύθραυστη ισορροπία. Άλλοι πίεζαν για ρήξη με την ευρωζώνη, άλλοι για σκληρή διαπραγμάτευση εντός του ευρώ.
Το κοινό σημείο ήταν η πεποίθηση ότι η κυβέρνηση Σαμαρά δεν είχε αντοχές. Τον Ιανουάριο του 2015 ο ΣΥΡΙΖΑ κερδίζει τις εκλογές. Η Αριστερά στην εξουσία γίνεται ευρωπαϊκή πραγματικότητα και στην Ελλάδα, κυβέρνηση με τη στήριξη των Ανεξάρτητων Ελλήνων και του Πάνου Καμμένου.
Το εφιαλτικό εξάμηνο του 2015
Η περίοδος Ιανουαρίου–Ιουλίου 2015 παραμένει το πιο φορτισμένο κεφάλαιο. Τα Eurogroup, οι μαραθώνιες διαπραγματεύσεις, οι εσωτερικές συγκρούσεις, το δημοψήφισμα. Στην πράξη, δύο στρατηγικές συγκρούονται: η γραμμή της ρήξης και η γραμμή της συμφωνίας.
Ήταν ένα εξάμηνο εντάσεων και μεγάλων κρίσεων, με τη χώρα στο χείλος της χρεοκοπίας. Το κλείσιμο των τραπεζών τέτοιες μέρες πριν από οκτώ χρόνια με τη λανθασμένη διαπραγματευτική στρατηγική Γιάνη Βαρουφάκη ως υπουργού Οικονομικών δημιουργούν ζοφερό κλίμα.
Η χώρα μπαίνει με απόφασή του σε συγκρουσιακό πλαίσιο με το αχρείαστο, όπως αποδείχθηκε, δημοψήφισμα, όπου το σαρωτικό «όχι» γίνεται «ναι», μέσα από έναν οδυνηρό συμβιβασμό και έρχεται το τρίτο μνημόνιο που φέρνει διάσπαση.
Η συμφωνία του Ιουλίου δεν κλείνει απλώς μια διαπραγμάτευση, αλλά διασπά πολιτικά το κόμμα. Η αποχώρηση της Αριστερής Πλατφόρμας αποτελεί την πρώτη μεγάλη ρωγμή.
Η δεύτερη εκλογική νίκη και η μετάλλαξη
Ως αλεπού της πολιτικής το ξεπερνάει και κερδίζει τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015, προχωρώντας σε κυβέρνηση με τους ΑΝΕΛ, με τους οποίους χώρισαν οι δρόμοι τους με την ιστορική για τον Αλ. Τσίπρα Συμφωνία των Πρεσπών, αλλά και την έξοδο από το μνημόνιο τον Αύγουστο του 2018, οπότε και φόρεσε για πρώτη φορά γραβάτα!
Από τον Σεπτέμβριο του 2015 αρχίζει η σταδιακή μετατροπή του ΣΥΡΙΖΑ από αντιμνημονιακό κίνημα σε κόμμα θεσμικής διακυβέρνησης. Η ανάδειξη νέας γενιάς στελεχών -όπως η Έφη Αχτσιόγλου, ο Δημήτρης Τζανακόπουλος, ο Αλέξης Χαρίτσης, ο Νάσος Ηλιόπουλος, κ.α.- αλλάζει την εσωτερική ισορροπία. Ο ΣΥΡΙΖΑ αποκτά κυβερνητική φυσιογνωμία, αλλά χάνει μέρος της κινηματικής του ταυτότητας.
Δύο ΣΥΡΙΖΑ σε ένα κόμμα
Από το 2016 και μετά συνυπάρχουν δύο κόμματα μέσα στο ίδιο σχήμα. Ο ΣΥΡΙΖΑ της εξουσίας και ο ΣΥΡΙΖΑ της ιδεολογικής μνήμης.
Οι συγκρούσεις είναι υπόγειες αλλά σταθερές: για το άνοιγμα στο Κέντρο, για τις σχέσεις με το ΠαΣοΚ, για τη στρατηγική μετά τα μνημόνια, για τη φυσιογνωμία της Αριστεράς. Ο Αλ. Τσίπρας λειτουργεί ως ο μοναδικός συνεκτικός παράγοντας.
Το 2019: η ήττα που δεν έλυσε τίποτα
Η εκλογική ήττα του 2019 δεν είναι συντριβή, αλλά δεν είναι και απλή εναλλαγή εξουσίας. Ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει ισχυρός, όμως αρχίζει να χάνει το πλεονέκτημα της πολιτικής πρωτοβουλίας. Η Νέα Δημοκρατία του Κυριάκου Μητσοτάκη χτίζει σταδιακά μια νέα κοινωνική συμμαχία, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ παλεύει με το ερώτημα της ταυτότητας.
Προσπαθεί να διευρύνει την απήχηση του κόμματος ο Αλ. Τσίπρας με την Προοδευτική Συμμαχία και επιχειρεί να απαντήσει στο πρόβλημα της απεύθυνσης. Όμως η διεύρυνση δεν λύνει τις αντιθέσεις, αλλά τις μεταφέρει στο εσωτερικό του κόμματος. Για άλλους είναι αναγκαία προσαρμογή και για άλλους ιδεολογική υποχώρηση.
Το 2023: η διπλή ήττα και το τέλος εποχής
Οι εκλογές του Μαΐου και του Ιουνίου 2023 σηματοδοτούν την οριστική ρήξη με την προηγούμενη εποχή. Η παραίτηση Τσίπρα από την ηγεσία δεν είναι απλώς πολιτική κίνηση. Είναι αναγνώριση ότι ο κύκλος έχει κλείσει.
«Παρέλαβα σε ηλικία μόλις 34 ετών ένα μικρό κόμμα της Αριστεράς» είπε ο Αλέςης Τσίπρας πριν χρόνια, για να τονίσει πως ανέβασε τον ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία. Ήταν καλοκαίρι του 2023, μετά την μεγάλη ήττα του ΣΥΡΙΖΑ από τη ΝΔ, όταν στο Ζάππειο Μέγαρο έπεσαν οι τίτλοι τέλους για τον Αλ. Τσίπρα όσον αφορά την πορεία του στο κόμμα που οδήγησε στην εξουσία. Ύστερα από 15 χρόνια στο τιμόνι του κόμματος και περίπου τεσσεράμισι πρωθυπουργός, ο Αλ. Τσίπρας αποχώρησε και άφησε τους συντρόφους του να κολυμπήσουν στα βαθιά.
Ο Αλ. Τσίπρας κατάφερε να στήσει έναν αξιόμαχο κομματικό μηχανισμό – παρά τα κατά καιρούς λάθη – ενώ αρκετές φορές έπεσε στην παγίδα της λανθασμένης επιλογής προσώπων, κάτι που το πλήρωσε.
Όλη του η διαδρομή από έφηβος ήταν αμιγώς πολιτική. Από την περίοδο των μαθητικών κινητοποιήσεων της περιόδου 1990-1991, επί πρωθυπουργίας Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, πατρός του σημερινού πρωθυπουργού. Εκεί, σε μια τεταμένη περίοδο, όπου έγινε και η δολοφονία του καθηγητή Νίκου Τεμπονέρα από στελέχη της ΟΝΝΕΔ, πήρε το βάπτισμα του πυρός. Οι μαθητικές καταλήψεις της περιόδου – εξού και τα προσωνύμια από τους αντιπάλους του «ο καταληψίας» και «ο πρόεδρος του 15μελούς» – τον «έψησαν πολιτικά, καθώς είχε ενταχθεί στην ΚΝΕ το 1988.
Ανήσυχο πολιτικά πνεύμα, αποχωρεί και συμμετέχει στην ίδρυση της παράταξης Εγκέλαδος (συνιστώσα των Εναλλακτικών Ριζοσπαστικών Αριστερών Σχημάτων) και ακολουθεί η θέση του γραμματέα της Νεολαίας του Συνασπισμού, την περίοδο 1999-2003. Υποψήφιος στις βουλευτικές εκλογές του 2004 και τον Οκτώβριο του 2005 υποψήφιος δήμαρχος Αθηναίων ύστερα από πρόταση του Αλέκου Αλαβάνου, τότε προέδρου του ΣΥΝ, παρά την ισχυρή αντιπρόταση για τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη.
Η στήριξη του Αλ. Αλαβάνου είναι δεδομένη και αυτό επικυρώνεται με την εκλογή του στην ηγεσία του ΣΥΝ, στο 5ο Συνέδριο του κόμματος, στις 10 Φεβρουαρίου 2008, όπου επικρατεί με 70,4% έναντι 28,7% του Φώτη Κουβέλη. Υστερα από ενάμιση χρόνο εισέρχεται στο Κοινοβούλιο και αναλαμβάνει πρόεδρος της ΚΟ του ΣΥΡΙΖΑ. Η πορεία γνωστή…
Η αποτίμηση
Λάθη έκανε πολλά, τα παραδέχεται και στο βιβλίο του Ιθάκη όπου κάνει αυτοκριτική, όπως και έξυπνες και σωστές κινήσεις. Καλός τακτικιστής, αλλά με αδυναμίες στη χάραξη αποτελεσματικής στρατηγικής, απόρροια και κακών συνεργατών. Παρότι εγκαλείται για ενίσχυση της τοξικότητας του δημόσιου λόγου, στη διακυβέρνηση άφησε θετικό αποτύπωμα σε ορισμένα σημεία: π.χ. χρηστή δημοσιονομική διαχείριση.
Σε κομματικό επίπεδο, ναι μεν έκανε τον ΣΥΡΙΖΑ κορμό της προοδευτικής Παράταξης στην Ελλάδα, αλλά η στρατηγική της διεύρυνσης δεν ήταν επιτυχής, ενώ κατέκτησε το προνόμιο της θετικής απήχησης στους κύκλους της Αριστεράς, αλλά και της Ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας. Ο ίδιος είπε στο Ζάππειο, μιλώντας για τη διακυβέρνησή του: «Αυτό το έργο είναι δικό σας και δικό μας. Δεν μπορεί κανείς να μας το πάρει».
Σε αυτή την πορεία των 15 ετών, που ήταν μοναχική πολλές φορές, έκανε και συμβιβασμούς, έλαβε δύσκολες αποφάσεις, τραυματίστηκε και φθάρηκε. Για τον ίδιο ήταν ένα ταξίδι που άφησε αποτύπωμα στην Ιστορία. Τώρα κάνει νέα αρχή με την ΕΛΑΣ σε αυτό νέο ταξίδι για μια νέα πολιτική Ιθάκη.
Η αρχή του τέλους
Η αρχή του τέλους όμως ξεκίνησε με την αποχώρησή του από την ηγεσία. Η εσωκομματική διαδικασία διαδοχής εξελίχθηκε απρόβλεπτα. Η Έφη Αχτσιόγλου ήταν το φαβορί. Όμως η υποψηφιότητα του Στέφανου Κασσελάκη άλλαξε πλήρως τους όρους του παιχνιδιού. Η εκλογή του λειτούργησε ως πολιτισμική ρήξη για τον ΣΥΡΙΖΑ. Ακολούθησαν αποχωρήσεις, η δημιουργία της Νέας Αριστεράς, η αποδυνάμωση της Κοινοβουλευτικής Ομάδας και η οργανωτική κόπωση. Τότε ετέθη πρώτη φορά ανοιχτά θέμα πολιτικής επιβίωσης και σταδιακά με την αποχώρηση του Στ. Κασσελάκη, την εκλογή του Σωκράτη Φάμελλου, το κόμμα αποδυναμωνόταν καθώς ο φυσικός του ηγέτης είχε φύγει.
Όμως επειδή ο ίδιος έτυχε μιας μεσσιανικού τύπου αντιμετώπισης από τους ψηφοφόρους, τα στελέχη και τα μέλη του κόμματος, ενώ από την άλλη πλευρά, τους πολιτικούς του αντιπάλους, ήταν το απόλυτα μισητό πρόσωπο, ψηφοφόροι, μέλη, στελέχη και βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ πίστευαν στην επιστροφή του.
Η απόφαση ελήφθη μετά δυο χρόνια μετά την παραίτησή του, όταν αποφάσισε να προχωρήσει και στην συγγραφή της Ιθάκης, του βιβλίου, μέσω του οποίου δρομολογήθηκε η επιστροφή του.
Το μήνυμα Τσίπρα από το 2020 μέσω του Βήματος
Στις 6 Ιανουαρίου 2020 ο Αλ. Τσίπρα παραχωρεί στο Βήμα συνέντευξη, την πρώτη μετά από χρόνια, όπου αναφέρει πως φαντάζεται τον ΣΥΡΙΖΑ από εκείνο το σημείο και μετά.
Αυτά που ήθελε δεν έγιναν λόγω εσωτερικών αντιστάσεων της σκληρής αριστερής τάσης, αλλά ήταν μια προβολή για αυτό που βλέπουμε σήμερα με την ΕΛ.Α.Σ. Έλεγε τότε ο Αλ. Τσίπρας: «…Η σχέση μας με τη Σοσιαλδημοκρατία επιδιώκουμε να είναι σχέση συμπόρευσης και με την αριστερή Σοσιαλδημοκρατία που αναζητεί τις ρίζες της σε μια πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση, σχέση ώσμωσης για τη δημιουργία μιας νέας Αριστεράς. Αυτό μπορεί να γίνει αν προτάσσουμε αυτό που μας ενώνει και όχι όσα μας χωρίζουν. Το είδος των σχέσεων που έχουμε κατακτήσει φαίνεται, νομίζω, από το γεγονός ότι συχνά καλούμαι και παίρνω μέρος σε συλλογικά fora της Ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας. Οσο για τη σχέση μας με τη δημοκρατική παράταξη, τα πράγματα είναι απλά. Θέλουμε η παράταξη αυτή, πλειοψηφική και αποφασιστική για το αύριο της χώρας, να αποκτήσει συνείδηση του εαυτού της, της δύναμης και του ρόλου της στις σημερινές συνθήκες. Και να ωθήσει τη χώρα προς τα εμπρός, σε έναν δρόμο τελείως διαφορετικό από εκείνον που ακολουθεί η κυβέρνηση Μητσοτάκη. Και αυτό το επιδιώκουμε με δύο τρόπους. Πρώτον, ανοίγοντας το κόμμα μας σε όλους όσοι, όποια πολιτική καταγωγή και διαδρομή κι αν έχουν, κατανοούν τη σημασία ενός μεγάλου, πολύχρωμου, σύγχρονου, αριστερού κόμματος στην εποχή των δεξιών τεράτων. Και δεύτερον, επιζητώντας συμμαχίες με όσους αντιλαμβάνονται ότι η δημοκρατική πολυδιάσπαση, και πολύ περισσότερο εχθρότητα, δεν οδηγεί πουθενά. Και ευνοεί μόνο τον κοινό πολιτικό μας αντίπαλο».
Η επιστροφή Τσίπρα και η ΕΛ.Α.Σ.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Αλέξης Τσίπρας επανεμφανίζεται ως καταλύτης νέας ανασύνθεσης. Το νέο εγχείρημα της ΕΛ.Α.Σ. που δεν έχει ούτε μήνα παρουσίας στην πολιτική σκηνή, λειτουργεί ήδη ως μαγνήτης πολιτικών δυνάμεων από όλο τον προοδευτικό χώρο. Και ταυτόχρονα ως επιταχυντής της αποσύνθεσης του παλιού ΣΥΡΙΖΑ που δεν βρίσκεται απλώς σε κρίση, αλλά σε συνθήκες διάλυσης.
Από το 4% στις πλατείες και από εκεί στην εξουσία. Από την εξουσία στη διάσπαση. Και από τη διάσπαση στην ανασύνθεση του ίδιου του πολιτικού του DNA σε νέο φορέα, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ ως πολιτικό δημιούργημα καταρρέει.
