Την τρίτη ημέρα λειτουργίας της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, η προσέλευση του κοινού ήταν ιδιαίτερα μεγάλη. Εκατοντάδες πολίτες ξεναγήθηκαν στα περίπτερα της έκθεσης, γνώρισαν συγγραφείς, μεταφραστές, εικονογράφους και εκδότες και παρακολούθησαν το πλούσιο πρόγραμμα εκδηλώσεων, δράσεων, συζητήσεων και παρουσιάσεων βιβλίων.
Ζητήματα όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η σχέση του βιβλίου με τη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η ελευθερία της έκφρασης, η μετάφραση ως γέφυρα πολιτισμών, ο ρόλος των βιβλιοθηκών αλλά και των εκδοτών, η φιλαναγνωσία, η συλλογικότητα, τα επαγγελματικά δικαιώματα των συγγραφέων, αλλά και ο δημόσιος ρόλος της λογοτεχνίας βρέθηκαν στο επίκεντρο των εκδηλώσεων. Συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες, πανεπιστημιακοί και άνθρωποι του βιβλίου ανέδειξαν τις νέες προκλήσεις αλλά και τη διαχρονική δύναμη της λογοτεχνικής έκφρασης.
Ξεχωριστή ήταν και η παρουσία πολλών παιδιών, που επισκέφτηκαν την έκθεση μαζί με τους γονείς τους και συμμετείχαν σε πλήθος εκδηλώσεων και δραστηριοτήτων για μικρούς αναγνώστες. Τα παιδιά έπαιξαν, ξεναγήθηκαν στους χώρους της έκθεσης και γνώρισαν τον κόσμο του βιβλίου. Παράλληλα έντονη ήταν και η παρουσία εφήβων και φοιτητών, που παρακολούθησαν συζητήσεις και παρουσιάσεις γύρω από τη σύγχρονη και τη νεανική λογοτεχνία.
Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μεγάλη συμμετοχή ξεκίνησε στο επαγγελματικό πρόγραμμα η εκδήλωση ‘Γιατί τα βιβλία για παιδιά είναι σοβαρή υπόθεση’. Ο Πάνος Χριστοδούλου, διευθυντής του Δικτύου για τα δικαιώματα του παιδιού, δήλωσε ότι το παιδικό βιβλίο σχετίζεται με όλα τα δικαιώματα του παιδιού και είναι πραγματική λογοτεχνία. Η ανάγνωση ενός βιβλίου για παιδιά πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εμπειρία και όχι ως μάθημα και χρειάζεται να εμπιστευόμαστε τις επιλογές των παιδιών στα βιβλία. «Τα παιδιά είναι άνθρωποι, όχι μελλοντικοί άνθρωποι», τόνισε η κα Βασιλική Νίκα, μέλος ΕΔΙΠ ΠΤΔΕ, ΕΚΠΑ, μεταφράστρια, υπενθυμίζοντας το ρόλο της λογοτεχνίας στον ανθρωπιστικό χαρακτήρα του σχολείου «Δεν χρειάζονται χιλιάδες βιβλία για κατανάλωση, χρειάζονται τα σωστά βιβλία που θα θυμίζουν στο παιδί όχι όσα έμαθε, αλλά όσα έζησε». Ο ψυχίατρος Γρηγόρης Αμπατζόγλου διαχώρισε την ψυχική υγεία από την ψυχική υγιεινή «Δεν πρέπει να βάλουμε τα παιδιά να διαβάζουν, όπως πλένουν τα δόντια τους, αλλά να τους μάθουμε να διαβάζουν όπως δεν πλένουν τα δόντια τους», είπε.
Σε μια συγκινητική μεγάλη εκδήλωση με τίτλο Βιβλιοπωλεία στην περιφέρεια: χώροι πολιτισμού, επισημάνθηκαν τα χαρακτηριστικά και οι προκλήσεις των ανεξάρτητων βιβλιοπωλείων της περιφέρειας. Τονίστηκε ότι αυτό που μένει σταθερό είναι η ανάγκη των ανθρώπων για το βιβλίο και ότι το μέλλον των βιβλιοπωλείων στην Ελλάδα είναι υβριδικό. Παρατηρήθηκε δε ότι το φυσικό βιβλιοπωλείο σου δίνει αυτό που δεν ήξερες ότι ήθελες, ενώ το διαδίκτυο σου προσφέρει αυτό που ήδη έχεις διαλέξει ή αυτό που σου προτείνει ο αλγόριθμος. Τα μικρά βιβλιοπωλεία κάνουν τα βιβλία προσβάσιμα. Το να στηρίζεις το βιβλίο είναι μια πολιτική επιλογή και μια πράξη ακτιβισμού, ειπώθηκε χαρακτηριστικά. Χρειάζεται η Πολιτεία να στηρίξει τα μικρά βιβλιοπωλεία. Στην εκδήλωση παρουσιάστηκε και η Εβδομάδα μικρών βιβλιοπωλείων, μια δράση που στηρίζεται στην πολιτιστική αποκέντρωση με στόχο τη στήριξη των μικρών βιβλιοπωλείων της γειτονιάς. Φέτος, στην εβδομάδα αυτή που ξεκινά σε λίγες μέρες, θα συμμετέχουν περίπου 140 βιβλιοπωλεία.
Σε εκδήλωση των λεσχών ανάγνωσης για την ελληνική ή μεταφρασμένη λογοτεχνία, η οποία πραγματοποιήθηκε στο MOMus, τονίστηκε η σημασία τους για τη φιλαναγνωσία και συζητήθηκαν ζητήματα μετάφρασης. Ένας καλός μεταφραστής πρέπει να σε κάνει να ξεχνάς ότι το έργο είναι μεταφρασμένο. Χρειάζεται να ρίχνει το εγώ του, για να αναδείξει το πρωτότυπο έργο του συγγραφέα, να είναι κάτι σαν το φερέφωνό του, είπε η μεταφράστρια και καθηγήτρια Σλαβικής Λογοτεχνίας στο ΠΑΜΑΚ, Αλεξάνδρα Ιωαννίδου. Όπως τόνισε ο πρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ, Νίκος Μπακουνάκης, η κίνηση από γλώσσα σε γλώσσα είναι πια κάθετη όχι οριζόντια και όλες οι χώρες αναπτύσσουν χρηματοδοτικά εργαλεία για να στηρίξουν τις μεταφράσεις και σε άλλες γλώσσες πέρα από την κυρίαρχη αγγλική. Τονίστηκε ακόμα ο μεγάλος αριθμός των βιβλίων έναντι του αναγνωστικού κοινού, ενώ έγινε αναφορά στη γνωστή φράση του Κάφκα «Η λογοτεχνία πρέπει να είναι το τσεκούρι που σπάει τον πάγο στην καρδιά μας».
Στην εκδήλωση της τιμώμενης χώρας Βουλγαρίας ‘Ανάμεσα σε δυο γλώσσες’, οι συγγραφείς Leonie Hodkevitch και Χρήστος Χαρτοματσίδης μίλησαν για την κοινή εμπειρία της συγγραφής και ανάγνωσης στις δύο χώρες. «Υπάρχουν μελέτες για το τι μας κάνει να γελάμε. Γενικά, διαφορετικοί λαοί γελάνε με τα ίδια πράγματα: Την ηλιθιότητα, το παράλογο, τη γραφειοκρατία. Το είδαμε και τις προάλλες σε εκδήλωση για τα βουλγάρικα έργα που έχουν ανέβει στο ΚΘΒΕ, είπε ο κ. Χαρτοματσίδης που μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στην κλασσική παιδεία που έλαβε από το σχολείο του στη Βουλγαρία. «Σημαντικό είναι ν‘ αφήνεις τον αναγνώστη να καταλάβει το αστείο στη μοναχικότητα της στιγμής του», είπε η κα Hodkevitch, που επεσήμανε ότι το να γράφεις δεν σπουδάζεται. «Είναι μια φωνή που σου λέει ότι είσαι συγγραφέας. Αλλά μπορεί να είναι και μια τρέλα. Είναι μια αμφιβολία που καθημερινά πρέπει να ξεπερνάς, κλαίγοντας και γελώντας».
Σε άλλη εκδήλωση της τιμώμενης χώρας για την κινηματογραφική μεταφορά των βιβλίων συζητήθηκε η διαφορετική γλώσσα σεναρίου και βιβλίου και η σχέση σεναριογράφου και σκηνοθέτη. Οι συγγραφείς είμαστε πολύ δεμένοι με τις ιστορίες των βιβλίων μας, αλλά πρέπει να καταλάβουμε, ότι η ταινία είναι εντελώς διαφορετικό έργο, παρόλο που βασίζεται στην ιστορία μας. Η ταινία ανήκει στον σκηνοθέτη, ανεξάρτητα πόσες παρατηρήσεις μπορεί να έχουμε, ειπώθηκε χαρακτηριστικά.
Στην εκδήλωση του ΟΣΔΕΛ για την ανθρώπινη δημιουργία και τεχνητή νοημοσύνη, απαριθμήθηκαν οι διαφαινόμενες επιπτώσεις της στα έργα λόγου: Μαζικότερη και ταχύτερη συγγραφή, ριζική αλλαγή της μετάφρασης, πιθανή ενίσχυση των μικρών εκδοτών, ομογενοποίηση της γραφής που αποκτά έτσι έναν «εκνευριστικό μέσο όρο», τεράστια νομικά και ηθικά ζητήματα – κυρίως δικαιωμάτων, δημιουργία υβριδικών έργων ανθρώπου και μηχανής που θα αλλάξει εν τέλει την έννοια του συγγραφέα, αλλά και παραδόξως πιθανή αναβάθμιση της ανθρώπινης γραφής, ως μοναδικής αξίας.
Από ακαδημαϊκής πλευράς εκφράστηκε η ανησυχία για τις σπουδαστικές εργασίες που εμφανίζονται άριστες τεχνικά, αλλά τυποποιημένες στη γλωσσική έκφραση και για τη στέρηση φαντασίας. Η φαντασία όμως είναι αυτή που οδηγεί σε νέα δημιουργήματα, όχι η γνώση, τονίστηκε χαρακτηριστικά.
Εκφράστηκε επίσης ανησυχία για τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα που αναφέρουν έργα, χωρίς πηγές ή ονόματα, καθώς και για την εξέλιξη της μετάφρασης. «Επαφίεται στον εκδότη αν θα επιλέξει την ταχύτητα και οικονομία, καταφεύγοντας σε ΑΙ μετάφραση με μια απλή επιμέλεια. Ο μεταφραστής όμως έχει δικαιώματα στο έργο, ενώ ο επιμελητής όχι, βάσει νόμου», τονίστηκε. Επισημάνθηκε επίσης ότι τα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύτηκαν αρχικά από μεγάλα έργα λόγου, τώρα όμως πλέον από κείμενα ΤΝ, οπότε η ποιότητα θα μειώνεται διαρκώς. Αναφορά έγινε επίσης σε έρευνες, όπως του Max Planck Institute για τις επιπτώσεις της ΤΝ και στον προφορικό λόγο, οι οποίες δείχνουν δυσκολία των νεότερων γενιών στην κατανόηση, ακόμα και απλών οδηγιών.
Στο Κέντρο Διάλογος του επαγγελματικού προγράμματος πραγματοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, συζήτηση για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας (EUPL) σε συντονισμό της Anne Bergman–Tahon, διευθύντριας του Συνδέσμου Ευρωπαίων Εκδοτών (FEP). Από την Ελλάδα συμμετείχε ο Μάκης Μαλαφέκας που βρέθηκε στη βραχεία λίστα το 2025 με το βιβλίο του, Deepfake (εκδ. Αντίποδες). Ο συγγραφέας αναφέρθηκε στο ‘Pulp’ στυλ γραφής του που σχετίζεται με καιρούς κρίσης, όπως το Κραχ του ‘29 στις ΗΠΑ – τότε που δεν είχε νόημα πια να εξηγείς πώς και τι συνέβη. Μίλησε για «σοφιστικέ φασισμό» που είναι στο φως, όχι στη σκιά και τρέφεται από mainstream μέσα και ομάδες και όχι από εξτρεμιστές. Η συζήτηση επεκτάθηκε στην αξία του βραβείου για την ορατότητα των έργων και τη μετάφρασή τους σε περισσότερες γλώσσες, ώστε τα βιβλία να ταξιδεύουν, να χτίζονται γέφυρες και να υπάρχουν ευκαιρίες γνωριμίας με τη σύγχρονη λογοτεχνία των λαών, πόσω μάλλον σε καιρούς μετανάστευσης και brain drain. Στις 29 Μαΐου 2026 θα ανακοινωθεί το φετινό βραβείο EUPL.
Εκπρόσωποι τριών οργανώσεων του ευρωπαϊκού δικτύου EURead για την προώθηση της ανάγνωσης, παρουσίασαν προγράμματα και καλές πρακτικές φιλαναγνωσίας στις χώρες τους. Η Άβα Χαλκιαδάκη (Ελλάδα) παρουσίασε τη δουλειά του σωματείου Διαβάζοντας Μεγαλώνω που προσπαθεί να ενθαρρύνει καλές αναγνωστικές πρακτικές σε όλες τις ηλικίες, ξεκινώντας από τη βρεφική ηλικία 0-2, όπου τίθενται οι πρώτες βάσεις. Η Valentina Stoeva (Reading Foundation, Βουλγαρία) παρουσίασε προγράμματα κατάρτισης παιδαγωγών για την ανάγνωση εικονογραφημένων βιβλίων σε νήπια με έμφαση στην ενεργό συμμετοχή τους, για το βραβείο Magic pearl με το οποίο τα παιδιά βραβεύουν πρόσφατα παιδικά βιβλία, για τις 4000 δημοτικές βιβλιοθήκες, τις 160 λέσχες ανάγνωσης με 70.000 μέλη παιδιά και εφήβους, αλλά και τη δράση Book walker, που καθιστά την ανάγνωση «challenge», με την κάθε σελίδα του να αποτελεί ένα μέτρο απόστασης που διανύει το παιδί. H Lovisa Fhager Logothetis (Bonnier Family Foundation, Σουηδία) επεσήμανε ότι άλλαξαν την ανάγνωση βιβλίων στα παιδιά τις ώρες ξεκούρασης με τη συνήθεια της ανάγνωσης σε πρωινές ώρες ή στη φύση, καθώς είδαν ότι αυτό είχε πιο ευεργετικές συνέπειες σε ευάλωτα παιδιά και λειτουργούσε πιο συμπεριληπτικά σε παιδιά με διαφορετικό υπόβαθρο και γλωσσικές δεξιότητες. Εντύπωση προκάλεσε το πρόγραμμα Reading is key για παιδιά 6-9 ετών σε κέντρα θερινής δημιουργικής απασχόλησης, στα οποία έφηβοι/ες διάβαζαν βιβλία, με σπουδαία αποτελέσματα τόσο στα παιδιά όσο και στους εφήβους, αλλά και το Great reading challenge, ένας διαγωνισμός ανάγνωσης για παιδιά 10 ετών.
Στην παρουσίαση του βιβλίου «Η Πριγκίπισσα της Σελήνης» του Virgjil Muçi (εκδ. Ευρασία), η συζήτηση ανέδειξε τη σημασία της σύγχρονης αλβανικής λογοτεχνίας και της συνεργασίας Ελλήνων και Αλβανών δημιουργών. Η μεταφράστρια Ελεάνα Ζιάκου χαρακτήρισε το έργο ως ένα βιβλίο που κινείται ανάμεσα στο παραμύθι και το μικρό μυθιστόρημα, με φιλοσοφικές προεκτάσεις για μικρούς και μεγάλους αναγνώστες. Ο συγγραφέας, από την πλευρά του, εξήγησε πως οι ήρωες δεν έχουν συγκεκριμένη εθνική ταυτότητα, ώστε κάθε αναγνώστης να μπορεί να ταυτιστεί μαζί τους. Μέσα από τον αστροναύτη και την «Πριγκίπισσα της Σελήνης», το βιβλίο αγγίζει ζητήματα όπως η ανθρώπινη συνύπαρξη, η κλιματική αλλαγή και η τεχνητή νοημοσύνη.
Στον ίδιο άξονα της σχέσης λογοτεχνίας και ψηφιακής εποχής κινήθηκε και η παρουσίαση της τριλογίας του πολυβραβευμένου νεανικού θρίλερ «Έρεβος» της Ursula Poznanski (εκδ. Πατάκη). Η συγγραφέας, έπειτα από πρόσκληση του Goethe-Institut Thessaloniki, συνομίλησε με τη Δήμητρα Κυρανούδη, δημοσιογράφο και διευθύντρια της ελληνικής σύνταξης της Deutsche Welle, για τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στον ψηφιακό και τον πραγματικό κόσμο. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στους αλγόριθμους και στην τεχνητή νοημοσύνη, με το «Έρεβος», που πρωτοκυκλοφόρησε το 2010, να παρουσιάζεται ως ένα έργο ιδιαίτερα προφητικό για τον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία επηρεάζει πλέον την καθημερινότητα και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Η διεθνής διάσταση της λογοτεχνίας αναδείχθηκε και μέσα από την παρουσίαση του βιβλίου «Λευκές Νύχτες» της, υποψήφιας για το Booker 2024, Πολωνής συγγραφέως Urszula Honek (εκδ. Βακχικόν). Η συγγραφέας μίλησε για την ατμόσφαιρα του βιβλίου, που γεννήθηκε από τις μνήμες της σε ένα απομονωμένο ορεινό χωριό, από αφηγήσεις για πνεύματα και φαντάσματα, αλλά και από τις δύσκολες ζωές των γυναικών στην επαρχία. Ο πρέσβης της Πολωνίας στην Ελλάδα, Wojciech Ponikiewski, υπογράμμισε πως η λογοτεχνία μπορεί να φέρει πιο κοντά τους λαούς, σημειώνοντας ότι η πολωνική λογοτεχνία παραμένει σχετικά άγνωστη στο ελληνικό κοινό, παρότι έχει πολλά να προσφέρει.
Αντίστοιχους προβληματισμούς γύρω από τον τόπο και τη λογοτεχνική ταυτότητα ανέδειξε η συζήτηση «Εντοπιότητα, κοσμοπολιτισμός και λογοτεχνική ταυτότητα», που διοργάνωσε το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. Η Γιάννα Μπούκοβα, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης, η Δανάη Σιώζου και ο Μιχάλης Αλμπάτης, σε συζήτηση με τον Μανώλη Πιμπλή, μίλησαν για τον τρόπο με τον οποίο η καταγωγή, οι μετακινήσεις και οι εμπειρίες ζωής επηρεάζουν τη λογοτεχνική γραφή. Όπως επισημάνθηκε, ένα έργο δεν αποκτά διεθνή αξία λόγω του τόπου όπου διαδραματίζεται, αλλά μέσα από τη δύναμη και την ποιότητα της γραφής του δημιουργού του. Η συγγραφέας από την τιμώμενη χώρα, Γιάννα Μπούκοβα, μίλησε για τη σχέση της με τη γλώσσα και την έννοια της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σημειώνοντας πως αισθάνεται ότι ανήκει «στην παγκόσμια λογοτεχνία», παρότι –όπως είπε– «η χώρα που μου έτυχε και ο κήπος που διάλεξα είναι τα βουλγαρικά». Αναφέρθηκε ακόμη στη μετεγκατάστασή της στην Ελλάδα, μετά την οποία θεώρησε απολύτως φυσικό να αρχίσει να γράφει και στα ελληνικά. «Η συνεργασία των γλωσσών ήταν πολύ απελευθερωτική», σημείωσε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας πως το γεγονός ότι δεν ελέγχει απόλυτα τα ελληνικά λειτούργησε δημιουργικά και απελευθερωτικά.
Ο Μιχάλης Αλμπάτης μίλησε για τα παιδικά του χρόνια στον Ζαρό και για την ανάγκη του να απομακρυνθεί από την τοπική κουλτούρα. Όπως είπε, ο μοναδικός Έλληνας συγγραφέας που είχε διαβάσει μικρός ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης, ενώ η επαφή του με τη λογοτεχνία προήλθε κυρίως από ξένα βιβλία. «Ήθελα να αντιταχθώ στον έντονο πατριωτισμό και στην ασφυκτική ηθική», ανέφερε, εξηγώντας πως η λογοτεχνία ήταν ο μόνος τρόπος «να βγει στον κόσμο». Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη βιβλιοθήκη του χωριού, που είχε δημιουργηθεί από δωρεά ενός γιατρού και περιλάμβανε κυρίως ξένη λογοτεχνία.
Η Δανάη Σιώζου μίλησε για τη δική της εμπειρία ανάμεσα στη Γερμανία και την Ελλάδα, περιγράφοντας πώς ως παιδί αντιλαμβανόταν την Ελλάδα ως «παράδεισο», καθώς εδώ περνούσε τις διακοπές της. Θυμήθηκε μάλιστα μια σχολική άσκηση, την περίοδο της μεγάλης αλβανικής μετανάστευσης, όταν ζητήθηκε από τα παιδιά να περιγράψουν τι σημαίνει «παράδεισος» για εκείνα. «Ένα παιδί από την Αλβανία κι εγώ απαντήσαμε “η Ελλάδα”», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ξεχωριστή στιγμή της ημέρας αποτέλεσε η παρουσίαση του αυτοβιογραφικού βιβλίου του Διονύση Σαββόπουλου με τίτλο «Γιατί τα χρόνια φεύγουν χύμα» (εκδ. Πατάκη), η οποία φιλοξενήθηκε στη μεγάλη αίθουσα του περιπτέρου 13, που φέρει το όνομα του μεγάλου θεσσαλονικιού τροβαδούρου. Στην εκδήλωση, ενώπιον πυκνού ακροατηρίου, μίλησαν οι Ευάγγελος Βενιζέλος, Νικόλας Σεβαστάκης, Σωκράτης Σινόπουλος και Χρήστος Χωμενίδης, ενώ παρούσα ήταν η σύζυγός του, Άσπα, ο εγγονός του Διονύσης, ο παλιός συνεργάτης του, εικαστικός Αλέξης Κυριτσόπουλος, φίλοι του «εκδρομείς του ´60» και συγγραφείς.
Ο δημόσιος ρόλος της λογοτεχνίας και της πνευματικής εργασίας βρέθηκε στο επίκεντρο της συζήτησης «Τι είναι μια συλλογικότητα; Όραμα, σκέψεις και στόχοι του Δικτύου Συγγραφέων». Τα μέλη του νεοσύστατου σωματείου Δίκτυο Συγγραφέων αναφέρθηκαν στο όραμά τους, στις ομάδες εργασίες που έχουν δημιουργήσει, στην ανάγκη δημιουργίας ενός ανοιχτού χώρου συνεργασίας με δράσεις, εκδηλώσεις και συμπράξεις με σχολεία, βιβλιοθήκες και κοινωνικούς φορείς. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ορατότητα και στην υπεράσπιση της πνευματικής εργασίας, με τους ομιλητές να τονίζουν ότι η συγγραφή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αυτονόητη ή άμισθη προσφορά. Ως νεοσύστατος φορέας η συμμετοχή τους στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου ήταν η πρώτη τους δράση εκτός της έδρας τους, της Αθήνας.
Στον ρόλο των βιβλιοθηκών ως ζωντανών χωρών πολιτισμού εστίασε η εκδήλωση για την καμπάνια «Διαβάζω» που ξεκίνησε από τις Εκδόσεις Νεφέλη στην πλατφόρμα s22.gr με 500 τίτλους τον Ιανουάριο του 2026 και εμπλουτίζεται και εξελίσσεται καθημερινά σε ένα χρήσιμο εργαλείο εμπλουτισμού των δανειστικών βιβλιοθηκών. Πρόκειται για μια προσπάθεια διάθεσης αξιόλογων βιβλίων από τους εκδότες σε ιδιαίτερα χαμηλές τιμές, ώστε να αναγνωρίζεται ταυτόχρονα η αξία του βιβλίου, της εκδοτικής εργασίας και των πνευματικών δικαιωμάτων. Οι ομιλητές ανέδειξαν τη σημασία της συνεργασίας ανάμεσα σε εκδότες, βιβλιοθήκες, δήμους και τοπικές κοινωνίες, επισημαίνοντας ότι οι βιβλιοθήκες δεν είναι απλοί αποδέκτες δωρεών, αλλά ζωντανοί χώροι πολιτισμού που μπορούν να στηρίξουν τη φιλαναγνωσία, να προσεγγίσουν νέους αναγνώστες και να λειτουργήσουν ως κόμβοι γνώσης, ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των ψηφιακών εργαλείων.
Έντονο προβληματισμό προκάλεσε και η κατάμεστη συζήτηση «Μπορούμε να ξεχωρίσουμε το έργο από τον συγγραφέα του;», που διοργάνωσε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. Το αρχαίο ερώτημα της σχέσης ανάμεσα στην ηθική του έργου και στην ηθική του συγγραφέα αποκτά σήμερα νέα ένταση και συχνά πολεμικά χαρακτηριστικά, σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση γύρω από την «κουλτούρα της ακύρωσης» και τα όρια της ελευθερίας της έκφρασης παραμένει ιδιαίτερα έντονη.
Η Λίνα Παπαδοπούλου, Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, υποστήριξε πως όσο μεγαλύτερη είναι η χρονική απόσταση που χωρίζει έναν δημιουργό και την εποχή του, τόσο περισσότερο το έργο μπορεί να αποσυνδεθεί από τον προσωπικό του βίο και να κριθεί αυτόνομα, με βάση την αισθητική και διαχρονική του αξία. Παράλληλα, στάθηκε στον κίνδυνο η προσωπική κριτική απέναντι σε έναν δημιουργό να μετατραπεί σε λογοκρισία ή απαγόρευση του έργου του. Ο Θάνος Σαμαρτζής, μεταφραστής και εκδότης, προσέγγισε το θέμα μέσα από μια φιλοσοφική και ιστορική διαδρομή, αναφερόμενος στην έννοια της «κουλτούρας της ακύρωσης» και στη μακρά παράδοση της ad hominem κριτικής. Μέσα από παραδείγματα από τη φιλοσοφία, τη ρητορική και την ιστορία των ιδεών, εξέτασε το πόσο μπορούμε τελικά να διαχωρίσουμε τον δημιουργό από το δημιούργημά του. η συζήτηση συντόνισε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, συγγραφέας και πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, ο οποίος έδειξε από την αρχή τον διαχρονικό χαρακτήρα του προβληματισμού γύρω από τη σχέση έργου και δημιουργού, αλλά και τη νέα βαρύτητα που αποκτά το ζήτημα στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα.
Ο καθηγητής Νεοελληνικών σπουδών του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου, Tudor Dinu (εκδ. Ακρίτας) ήρθε στη Θεσσαλονίκη καλεσμένος του Υπουργείου Πολιτισμού της Ρουμανίας. Το βιβλίο του θεωρείται καινοτόμο από πολλές απόψεις, καθώς καταγράφει με λεπτομέρεια το δίκτυο των μετοχίων και των μονών. Συγκεκριμένα, υπήρχαν περίπου 220 μετόχια, από τα οποία τα 130 βρίσκονταν στη Βλαχία και τα 90 στη Μολδαβία, καλύπτοντας σχεδόν ολόκληρη την έκταση των ηγεμονιών. Σε όλα αυτά τα μετόχια υπήρχαν Έλληνες μοναχοί, με αποτέλεσμα οι μονές να εξελιχθούν σε σημαντικές κοιτίδες της ελληνικής γλώσσας και φορείς διάδοσης του ελληνικού πολιτισμού. Παράλληλα, πολλές από αυτές ανέπτυξαν έντονη πολιτιστική δραστηριότητα και εξελίχθηκαν σε ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες της εποχής. Οι Ρουμάνοι, όπως επεσήμανε, διαδραμάτισαν πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτήν τη διαδικασία, γεγονός που τον οδήγησε να μελετήσει το φαινόμενο μέσα από την έρευνα 60.000 εγγράφων.
Καλεσμένος του Ινστιτούτου Γκαίτε Θεσσαλονίκης ήταν ο Leif Randt με το μυθιστόρημά του «Allegro Pastell» (εκδ. Ελκυστής), που θεωρείται ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ερωτικά μυθιστορήματα των Millennials σε ένα πολύ μινιμαλιστικό φορμάτ. Ο συγγραφέας αναφέρεται σε μια γενιά που αναζητά έντονες εμπειρίες και ζει με τη συνείδηση ότι ο κόσμος γύρω της βρίσκεται διαρκώς σε κρίση. Όπως σημειώνει, από τη δεκαετία του ’90 και μετά, η κουλτούρα των τέκνο πάρτι και η χρήση ουσιών συνδέθηκαν με μια πολιτιστική πρακτική που αφορά την ένταση της στιγμής, τη μουσική και την ανάγκη για βίωμα. Ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο έχει και το κινητό τηλέφωνο, όχι ως μέσο απομόνωσης αλλά ως εργαλείο συναισθηματικής επικοινωνίας. Οι ήρωες μοιράζονται στιγμές και συναισθήματα εξ αποστάσεως, με την τεχνολογία να λειτουργεί τελικά ως στοιχείο που τους φέρνει πιο κοντά. Οι δύο πρωταγωνιστές ανήκουν σε μια γενιά που μεγάλωσε πριν από την πανδημία, τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις πολιτικές ανακατατάξεις των τελευταίων χρόνων, όταν κυριαρχούσε η αίσθηση ότι «πρέπει να σωθεί ο πλανήτης». Παρ’ όλα αυτά, κουβαλούν βαθιά μέσα τους την ιδέα μιας αναπόφευκτης καταστροφής, προσπαθώντας ταυτόχρονα να παραμείνουν θετικοί και αισιόδοξοι στη ζωή τους. Ο συγγραφέας περιγράφει τους χαρακτήρες ως βαθιά ρομαντικούς αλλά και συναισθηματικά ανώριμους.
Η μνήμη, το τραύμα και οι πληγές που αφήνουν τα αυταρχικά καθεστώτα βρέθηκαν στο επίκεντρο της παρουσίασης του βιβλίου «Οι Λαβωμένοι» της Teodora Dimova (εκδ. Έναστρον), παρουσία και της μεταφράστριας του βιβλίου στα ελληνικά, Μπλαγκορόντνα Φιλεβσκα-Πανάγου. Η συγγραφέας ανέφερε πως επέλεξε να αφηγηθεί την ιστορία μέσα από τρεις γυναίκες που βρίσκονται στο ίδιο κελί και έχουν υπάρξει θύματα της σκληρότητας του καθεστώτος. Όπως είπε, μόνο μέσα από αυτή τη λογοτεχνική προσέγγιση μπορούσε να διαχειριστεί το θέμα: «Ήταν ο μόνος τρόπος να σωθώ και να μη γράψω σαν ιστορικός αλλά σαν μυθιστοριογράφος». Η ίδια σημείωσε πως, παρότι δεν βασίστηκε σε ένα συγκεκριμένο πραγματικό περιστατικό, οι ιστορίες και οι χαρακτήρες γεννήθηκαν μέσα από τη συλλογική μνήμη και την ατμόσφαιρα της εποχής. «Όλες τις ιστορίες τις έχω σκεφτεί εγώ», ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας ωστόσο ότι πολλοί αναγνώστες τής έλεγαν πως γεγονότα του βιβλίου «συνέβησαν ακριβώς και στη δική τους οικογένεια». Αναφερόμενη στη Βουλγαρία και στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, η Dimova υποστήριξε πως οι συνέπειες των καθεστώτων και των εμφύλιων διχασμών παραμένουν βαθιά χαραγμένες στις κοινωνίες. «Αυτό που συνέβη στη Βουλγαρία έχει συμβεί σε όλες τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες», σημείωσε, προσθέτοντας ότι αντιλαμβάνεται πως και στην Ελλάδα ο εμφύλιος άφησε βαθιά τραύματα. «Αυτές οι πληγές δεν μπορούν να θεραπευτούν για πολλές γενιές», ανέφερε χαρακτηριστικά.
