Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς μια ηθική επιλογή, αλλά μια θεμελιώδη κρατική υποχρέωση. Το θεσμικό οικοδόμημα ξεκινά από το Άρθρο 24 του Συντάγματος και εξειδικεύεται στον Αρχαιολογικό Νόμο (Ν. 4858/2021), ο οποίος ορίζει ότι η μέριμνα για τα μνημεία ανήκει αποκλειστικά στο κράτος. Μέσω του Υπουργείου Πολιτισμού (Π.Δ. 4/2018), ένα πλέγμα υπηρεσιών —από τη Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων έως τις εξειδικευμένες Διευθύνσεις Συντήρησης και τις κατά τόπους Εφορείες Αρχαιοτήτων— επωμίζεται το βάρος της διαφύλαξης της ιστορικής μας μνήμης.
Παρά το ισχυρό νομοθετικό οπλοστάσιο, η διαχείριση των μνημείων στην πράξη αναδεικνύει μια βαθιά αντίφαση. Ενώ ο πολιτισμός διαφημίζεται ως η «βαριά βιομηχανία» της χώρας, η πραγματικότητα συχνά εγκλωβίζεται σε παθογένειες που απειλούν τη βιωσιμότητά του.
Παρατηρείται μια σαφής προτίμηση στα «εμβληματικά» μνημεία,με αποτέλεσμα τα μικρότερα μνημεία της περιφέρειας να αφήνονται στη μοίρα τους. Η επιβολή αυστηρών περιορισμών σε ιδιώτες, χωρίς την παροχή σοβαρών οικονομικών κινήτρων ή φοροαπαλλαγών, οδηγεί πολλά διατηρητέα κτίρια στην κατάρρευση. Αντί για ολιστικά πλάνα, κυριαρχούν παρεμβάσεις μέσω ΕΣΠΑ που συχνά δεν διασφαλίζουν τη συνέχεια και τη φύλαξη των χώρων μετά την ολοκλήρωση των έργων. Πολλοί αρχαιολογικοί χώροι παραμένουν κλειστοί ή έρμαια της αρχαιοκαπηλίας, στερώντας από τις τοπικές κοινωνίες πόρους ανάπτυξης. Συνολικά, η πολιτεία εμφανίζεται αντιδραστική αντί για προληπτική, παρεμβαίνοντας μόνο όταν η καταστροφή είναι προ των πυλών.
Η Λάρισα αποτελεί το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της «πολιτικής των δύο ταχυτήτων». Πίσω από τη λαμπερή βιτρίνα του Ελληνιστικού αρχαίου θεάτρου, η αρχιτεκτονική κληρονομιά της πόλης δίνει μάχη επιβίωσης ενάντια στην κρατική αδράνεια. Η περίπτωση της Οικίας Αλεξάνδρου είναι ενδεικτική, φτάνοντας ένα σημείο πριν την κατεδάφιση.
Εμβληματικά κτίσματα παραμένουν επί δεκαετίες εγκλωβισμένα, η πρόοδο τους εξαρτάται αποκλειστικά από κονδύλια (ΕΣΠΑ), αποδεικνύοντας ότι το Υπουργείο συχνά περιορίζεται σε ρόλο παρατηρητή της φθοράς. Είναι οξύμωρο μια πόλη με τόσο πλούσιο παρελθόν να διαθέτει έναν ελάχιστο αριθμό κηρυγμένων διατηρητέων κτιρίων. Η σιωπηρή αποδοχή της φθοράς φαίνεται να προετοιμάζει το έδαφος για τη «μοιραία μπουλντόζα».
Η διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς στη Λάρισα αλλά και στην υπόλοιπη χώρα δεν μπορεί να εξαντλείται σε εγκαίνια και επικοινωνιακές φιέστες. Όσο η πολιτική του Υπουργείου Πολιτισμού παραμένει προσκολλημένη στο «εμβληματικό» εις βάρος του «καθημερινού», η πραγματική ψυχή των πόλεων θα συνεχίσει να γκρεμίζεται, αφήνοντας πίσω της μόνο βουβούς μάρτυρες μιας χαμένης μνήμης.
Στο βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό ξεκινώντας από το κτήριο Αλεξάνδρου, αλλά και σε αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία στην πόλη της Λάρισας, σχολιάζοντας την σημερινή κατάσταση…
