Ήταν Μάρτιος του 2015. Διασχίζοντας την οδό Παπακυριαζή στη Λάρισα, είχα την ιδιαίτερη τιμή και χαρά να συναντήσω τυχαία στην αυλή του σπιτιού τον ιδιοκτήτη του, τον Δημήτριο Αλεξάνδρου και να συνομιλήσω μαζί του. Η συνάντηση αυτή, που ξεκίνησε τόσο απλά, εξελίχθηκε γρήγορα σε μια μικρή αποκάλυψη για την παλιά πόλη.
Με ιδιαίτερη ευγένεια και προθυμία μου έκανε την τιμή να με ξεναγήσει στο σπίτι του. Το κτίριο, κατασκευασμένο το 1911, διατηρούσε έναν υπέροχο διάκοσμο που έμοιαζε να έχει βγει από σελίδες παλιών βιβλίων και έργων εποχής. Ήταν από εκείνα τα σπίτια που δύσκολα φαντάζεται κανείς ότι εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στον σύγχρονο αστικό ιστό της Λάρισας. Εκείνη τη στιγμή ένιωσα πως είχα μπροστά μου ένα μικρό κομμάτι της πόλης, όπως ήταν πριν από έναν αιώνα.
Καθώς περπατούσαμε στους χώρους του σπιτιού, ο κ. Αλεξάνδρου άρχισε να ξετυλίγει μνήμες. Με απλότητα και γνήσια διάθεση αφηγούνταν οικογενειακές ιστορίες, την επιθυμία του να σπουδάσει στο εξωτερικό, κοντά στον φημισμένο Έλληνα μαθηματικό Κων/νο Καραθεοδωρή, φίλο της οικογένειας Αλεξάνδρου. Αλλά οι συνθήκες που είχαν διαμορφωθεί στη χώρα, κυρίως μετά την Μικρασιατική καταστροφή, απαγόρευαν διά νόμου στους άνδρες, που δεν είχαν εκπληρώσει την στρατιωτική τους θητεία ή δεν είχαν νόμιμη απαλλαγή, να αποκτήσουν διαβατήριο, γι΄αυτό το λόγο δεν μπορούσαν να μετοικήσουν στο εξωτερικό. Ακολούθησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, οι δύσκολες συνθήκες που διαμορφώθηκαν τη δεκαετία του 1940 και το όνειρο του έμεινε ανεκπλήρωτο.
Άποψη του ισογείου της οικίας Αλεξάνδρου. Προσωπικό αρχείο.
Μου αφηγήθηκε στιγμές από τα γυρίσματα της ταινίας “Παπαφλέσσας”, που έγιναν στο σπίτι του, αλλά και διάφορα περιστατικά από τη ζωή της πόλης. Οι τοίχοι, τα παλιά έπιπλα, οι φωτογραφίες, τα κειμήλια, όπως μια ιστορική συσκευή αναπαραγωγής ήχου από τα τέλη του 19ου αιώνα, ένα vintage γραμμόφωνο (Graphophone το οποίο κατασκευάστηκε από την American Graphophone Company στη Νέα Υόρκη), οι λεπτομέρειες του σπιτιού έμοιαζαν να συνοδεύουν τη διήγησή του, σαν σιωπηλοί μάρτυρες μιας άλλης εποχής.
Graphophone (γραφοφωνογράφος), κατασκευαστής American Graphophone Company. Προσωπικό αρχείο.
Στο συγκεκριμένο δωμάτιο έγιναν γυρίσματα της ταινίας «Παπαφλέσσας» . Προσωπικό αρχείο.
Ο Δημήτριος Αλεξάνδρου ήταν γνωστός σε πολλές γενιές Λαρισαίων ως ο «παιχνιδάς» της πόλης. Υπήρξε ιδιοκτήτης του νεοκλασικού της οδού Βενιζέλου, απέναντι από το Α΄ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας, ενός ακόμη κτιρίου που συνδέεται με την αρχιτεκτονική μνήμη της πόλης. Για πενήντα δύο ολόκληρα χρόνια το κατάστημά του αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τα παιδιά της Λάρισας — τρεις γενιές, που πέρασαν από το κατάστημά του για να διαλέξουν το πρώτο τους παιχνίδι. Από εκεί μου αγόραζε παιχνίδια ο παππούς και οι γονείς μου, από εκεί αγόρασα κι εγώ παιχνίδια στον πρωτότοκο γιο μου.
Το μέγαρο Αλεξάνδρου στην οδό Βενιζέλου. Προσωπικό αρχείο.
Ο Δημήτριος Αλεξάνδρου ήταν απόγονος μιας οικογένειας με σημαντική παρουσία στη Λάρισα. Όπως αναφέρει ο κ. Παπαθεοδώρου: «η οικογένεια Αλεξάνδρου είναι από τις λίγες, που η παρουσία της ανιχνεύεται στην πόλη της Λάρισας, από την περίοδο της τουρκοκρατίας ακόμα, ενώ απόγονοί της υπάρχουν μέχρι και σήμερα. Γενάρχης της οικογένειας θεωρείται ο Δημήτριος Αλεξάνδρου, ο οποίος γεννήθηκε στον Τύρναβο το 1862. Την περίοδο εκείνη, ο Τύρναβος ήταν μια πόλη πολυπληθέστερη συγκριτικά με τη Λάρισα. Το 1879, σε ηλικία 17 ετών, ο Δημήτριος Αλεξάνδρου, διαβλέποντας την εξέλιξη που θα είχε η Λάρισα τα επόμενα χρόνια, μετακόμισε σε αυτήν και συνεταιρίσθηκε με τον Κυριακό Γεωργ. Διδάσκαλο ανοίγοντας κατάστημα υαλικών. Το κατάστημά τους στεγάσθηκε σε ισόγειο οίκημα στη γωνία των σημερινών οδών Βενιζέλου και Παπαναστασίου. Η συνεργασία διήρκησε μικρό διάστημα. Στη συνέχεια το κατάστημα το λειτούργησε ο Δημήτριος Αλεξάνδρου μόνος του. Στις διαφημιστικές καταχωρήσεις των εφημερίδων της εποχής, το κατάστημα αναφέρεται ως «Μέγα Υαλοπωλείον Δημητρίου Αλεξάνδρου», απασχολώντας εκείνη την περίοδο πολλούς υπαλλήλους, γεγονός που αποδεικνύει την ευρωστία του καταστήματος. Με την σύζυγό του Ευφροσύνη ο Δημήτριος Αλεξάνδρου απέκτησε δύο παιδιά: Το 1882 την Ελένη, η οποία παντρεύτηκε τον αξιωματικό Κωνσταντίνο Σκόδρα και το 1884 τον Ιωάννη. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του τρίτου τοκετού της, η Ευφροσύνη απεβίωσε, χωρίς να μπορέσει να επιβιώσει τουλάχιστον το παιδί της. Κατόπιν αυτού, ο Δημήτριος Αλεξάνδρου συνήψε δεύτερο γάμο με την Ελένη Χολέβα, χωρίς να αποκτήσουν παιδιά.
Τον Ιούνιο του 1906 ο Δημήτριος Αλεξάνδρου πέθανε νεότατος (44 ετών) και την επιχείρηση ανέλαβε ο γιος του Ιωάννης, ο οποίος την διατήρησε μέχρι τον θάνατό του το 1962.Τα 56 αυτά χρόνια που λειτούργησε το κατάστημα, εξυπηρετούσε όχι μόνο του αγοραστές της Λάρισας, αλλά και της ευρύτερης περιοχής της Θεσσαλίας. Ο Ιωάννης Αλεξάνδρου ονόμασε το κατάστημα «Μέγα Υαλοπωλείον Λούβρ» και ταξίδευε πολύ συχνά στην Κωνσταντινούπολη, τη Λειψία και τη Βιέννη για να εμπλουτίζει το εμπόρευμα του καταστήματος, με τα καλύτερα αντικείμενα της ευρωπαϊκής αγοράς. Τον Ιούλιο του 1911 παντρεύτηκε την Ευφημία, κόρη του τραπεζίτη Ιωάννη Χολέβα. Το έτος 1928, ο Ιωάννης Αλεξάνδρου αγόρασε την συνεχόμενη διπλανή έκταση, που ανήκε στα ανταλλάξιμα κτίσματα και στη θέση του έκτισε το σημερινό τριώροφο μέγαρο απέναντι από το κοίλο του αρχαίου Θεάτρου, στο ισόγειο του οποίου μεταστεγάσθηκε η επιχείρηση μέχρι το 2004, ενώ το γωνιακό οίκημα στέγασε την Τράπεζα Λαρίσης, η οποία αποτελούσε επίσης ιδιοκτησία της οικογένειας Αλεξάνδρου. Με την συνταξιοδότηση του κ. Δημητράκη έκλεισε ένας κύκλος 125 χρόνων επαγγελματικής δραστηριότητας, με την μεσολάβηση τριών γενεών». [1]
Εκείνη η τυχαία συνάντηση στην αυλή του σπιτιού του μετατράπηκε τελικά σε μια μοναδική γνωριμία. Γιατί ο Δημήτριος Αλεξάνδρου δεν ήταν απλώς ένας παλιός έμπορος της αγοράς. Ήταν ένας άνθρωπος που κουβαλούσε μέσα του την ευγένεια, το ήθος και τη μνήμη μιας άλλης Λάρισας. Ένας πραγματικός αριστοκράτης της παλιάς πόλης.
Σήμερα, λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του, τον Αύγουστο του 2023, η μνήμη εκείνης της συνάντησης αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Μαζί με τους ανθρώπους φεύγουν συχνά και οι ιστορίες τους. Όμως μερικές φορές η πόλη καταφέρνει να κρατήσει κάτι από αυτή τη μνήμη μέσα από τα κτίριά της.
Η προοπτική του χαρακτηρισμού του σπιτιού του ως διατηρητέου θα αποτελούσε μια ουσιαστική πράξη σεβασμού προς την ιστορία της Λάρισας.[2] Ένα τέτοιο αρχοντικό δεν είναι απλώς μια παλιά κατοικία. Είναι ένα ζωντανό τεκμήριο της αρχιτεκτονικής και κοινωνικής ζωής της πόλης στις αρχές του 20ού αιώνα, μια υπενθύμιση της εποχής που η Λάρισα διαμορφωνόταν ως σύγχρονο αστικό κέντρο.
Η διατήρησή του θα σήμαινε ότι ένα ακόμη κομμάτι της παλιάς Λάρισας δεν θα χαθεί μέσα στις συνεχείς μεταμορφώσεις της πόλης. Θα αποτελούσε έναν σιωπηλό μάρτυρα μιας εποχής, αλλά και έναν φόρο τιμής στους ανθρώπους που έζησαν εκεί και άφησαν το αποτύπωμά τους στην ιστορία της.
Ίσως τελικά αυτή να είναι και η βαθύτερη αξία τέτοιων σπιτιών: να θυμίζουν στις επόμενες γενιές ότι πίσω από τους δρόμους και τα κτίρια υπάρχουν πάντα οι ιστορίες των ανθρώπων που έζησαν την πόλη πριν από εμάς. Και ανάμεσά τους, η μορφή του Δημήτριου Αλεξάνδρου θα παραμένει συνδεδεμένη με εκείνη την αυλή της Παπακυριαζή και με μια τυχαία συνάντηση που μετατράπηκε σε μικρό ταξίδι στη μνήμη της παλιάς Λάρισας.
Είμαι ευγνώμων για αυτήν μας τη συνάντηση κ. Δημητράκη…
Θωμάς Ζ. Κυριάκος
Μέλος της Φωτοθήκης Λάρισας
[1] «Ιχνηλατώντας την Παλιά Λάρισα – Οικογένεια Αλεξάνδρου, του Νικ. Παπαθεοδώρου, δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, στις 21 Σεπτεμβρίου 2016.
[2] Υπ’ αρ. ΥΠΕΝ/ΔΑΟΚΑ/18025/558/17.02.2025 αίτησης περί χαρακτηρισμού ως διατηρητέου του κτιρίου της ‘Οικίας Δ. Αλεξάνδρου’ από τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Λάρισας και σε συνέχεια του υπ’ αρ. ΥΠΕΝ/ΔΑΟΚΑ/72084/2204/30.06.2025 εγγράφου διαβίβασης της υπ’ αρ. 139/9/20.06.2025 γνωμοδότησης του Σ.Α. Λάρισας.
