Υπάρχει μια λέξη που τα τελευταία χρόνια επαναλαμβάνεται σχεδόν εμμονικά, η λέξη ανθεκτικότητα.
Την ακούμε σε αίθουσες συνεδριάσεων, σε σχολικές τάξεις, στο δημόσιο διάλογο, από τα χείλη των ειδικών ψυχικής υγείας και διαφόρων δημοσιολογούντων. Μοιάζει να έχει γίνει ένα είδος σύγχρονου συνθήματος που παραπέμπει σε μια υπόσχεση ή «εντολή» ότι ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει τα πάντα, αρκεί να μάθει πώς να το κάνει. Έχει μετατραπεί στην πιο καίρια ανθρώπινη δεξιότητα.
Πριν αποδεχτούμε αυτή την εντολή ως δυνατότητα, ίσως αξίζει να σταθούμε λίγο παραπάνω αναστοχαστικά στις σκοπιμότητες αυτής της «παραίνεσης». Καταρχάς, ας αναλογιστούμε τι είναι αυτό που δεν μας κάνει ανθεκτικούς;
Είναι η αδράνεια; Είναι η υπερβολική προσαρμογή που, αντί να μας προστατεύει, μας διαβρώνει; Είναι οι πιέσεις του κόσμου, το βάρος των συγκυριών, η ένταση των εξωτερικών απαιτήσεων; Ή μήπως είναι πιο καθημερινό: ο φόβος, ο θυμός, η βιασύνη, η διαρκής κόπωση, η γκρίνια που φωλιάζει αθόρυβα μέσα μας;
Και τελικά είναι άραγε η ίδια η «αντοχή»; Μάλλον ναι, αυτό που δεν μας κάνει ανθεκτικούς είναι η αντοχή. Υπάρχει μια παράδοξη αλήθεια, όσο περισσότερο μαθαίνουμε να αντέχουμε, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε πώς να αλλάζουμε. Η αντοχή, όταν γίνεται αυτοσκοπός, περισσότερο ακινητοποιεί τον άνθρωπο, παρά τον εξελίσσει. Δυστυχώς, όμως, η εποχή μας φαίνεται να μας ζητά ακριβώς αυτό, να αντέχουμε και να προσαρμοζόμαστε, ταυτίζοντας την προσαρμογή με την αντοχή κι όχι με την εξέλιξη.
Έτσι, η ανθεκτικότητα μεταμορφώνεται σιωπηλά από δύναμη σε υποχρέωση κι από δυνατότητα σε απαίτηση. Γίνεται μια εσωτερική εντολή που λέει «άντεξε, ακόμη κι αν κάτι μέσα σου μαραίνεται». Η ψυχική ανθεκτικότητα μετατρέπεται από αγαθό σε εργαλείο χειραγώγησης.
Ας αναρωτηθούμε το εξής απλό, ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος μόνο για να αντέχει; Προφανώς όχι. Ο άνθρωπος μοιάζει περισσότερο με δέντρο παρά με φράχτη. Ένας φράχτης αντιστέκεται, αποδέχεται παθητικά τον άνεμο, τον αποκρούει, στέκεται όρθιος όσο αντέχει η κατασκευή του. Ένα δέντρο, όμως, δεν «αντέχει» τον άνεμο με τον ίδιο τρόπο, δεν σκληραίνει απέναντί του, απλώς προσπαθεί να απλώσει τις ρίζες του, όσο βαθύτερα γίνεται. Οι ρίζες του μπορεί να μη φαίνονται, αλλά εκεί βρίσκεται όλη του η δύναμη, από εκεί αντλεί τα θρεπτικά του στοιχεία και τη σταθερότητα που χρειάζεται για να αναπτυχθεί.
Κάπως έτσι είναι και ο άνθρωπος, η πραγματική του ανθεκτικότητα δεν γεννιέται από μια επίμονη προσπάθεια ψυχικής αντοχής, αλλά από τη σχέση του με ό,τι τον θεμελιώνει, τις μνήμες του, τις σχέσεις του, τις αξίες του, την ιστορία του, τα νοήματα που δίνει στην ύπαρξή του. Αυτές είναι οι ρίζες του και όσο πιο βαθιά φτάνουν, τόσο λιγότερο φοβάται τον άνεμο. Σε αυτή την προοπτική, η ανθεκτικότητα παύει να είναι μια στείρα προσαρμογή και γίνεται πράξη αντίστασης και αλλαγής. Εξάλλου μόνο όποιος έχει βαθιές ρίζες μπορεί πραγματικά να αντισταθεί και μόνο όποιος νιώθει ότι ανήκει μπορεί να μεταμορφώσει τα πράγματα γύρω του.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι απλώς να γίνουμε πιο ανθεκτικοί, είναι να μην χάσουμε τις ρίζες μας. Να μην συνηθίσουμε τόσο πολύ να αντέχουμε, ώστε να ξεχάσουμε να ζούμε. Να μην προσαρμοστούμε τόσο βαθιά, ώστε να πάψουμε να αναρωτιόμαστε και να δεχόμαστε αμάσητα τα πάντα.
