Την ώρα που όλοι αναρωτιούνται τι θα συμβεί με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο λόγω του πολέμου στον Κόλπο, η πυρηνική ενέργεια έκανε την εμφάνισή της στη δημόσια συζήτηση.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, μιλώντας στην πρόσφατη σύνοδο κορυφής για την πυρηνική ενέργεια στο Παρίσι, υποστήριξε ότι η απομάκρυνση της Γηραιάς Ηπείρου από την πυρηνική ενέργεια ήταν ένα «στρατηγικό λάθος»!
Στροφή 180 μοιρών έκανε στο θέμα και ο Πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, δηλώνοντας στην ίδια σύνοδο ότι «και η Ελλάδα γυρίζει σελίδα. Ήρθε η ώρα να διερευνήσουμε αν η πυρηνική ενέργεια, και συγκεκριμένα οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες, μπορούν να έχουν έναν ρόλο στο ελληνικό ενεργειακό σύστημα. Καμία τεχνολογία δεν μπορεί να ανταγωνιστεί αυτό που μας προσφέρει η πυρηνική ενέργεια. Παρακαλώ θεωρήστε την Ελλάδα “φίλη” της πυρηνικής ενέργειας», είπε ο πρωθυπουργός.
Κάτι προφανώς άλλαξε εδώ και πέντε χρόνια όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διαβεβαίωνε μετά από Σύνοδο Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης ότι «η Ελλάδα δεν πρόκειται ποτέ να αποκτήσει πυρηνική ενέργεια για πολλούς και διαφόρους λόγους, ένας εκ των οποίων είναι ότι βρισκόμαστε σε μια περιοχή εξαιρετικά σεισμογενή. Άρα, το ζήτημα δεν αφορά την Ελλάδα»!
Οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες
Αυτό που φαίνεται να άλλαξε είναι το …μέγεθος. Τώρα έχουν γίνει δημοφιλείς οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες (SMR).
Ο όρος SMR αναφέρεται σε πυρηνικούς αντιδραστήρες σχάσης με συγκριτικά χαμηλή ηλεκτρική ισχύ εξόδου. Αυτή είναι συνήθως περίπου 300 μεγαβάτ ανά μονάδα το πολύ. Συγκριτικά, οι μεγάλοι πυρηνικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής συχνά επιτυγχάνουν ισχύ άνω των 1000 μεγαβάτ ανά μονάδα αντιδραστήρα.
Η πραγματική διαφορά, ωστόσο, δεν έγκειται μόνο στην απόδοση, όπως εξηγεί στη «Ναυτεμπορική» Ευρωπαίος ενεργειακός αναλυτής.
«Ο αρθρωτός σχεδιασμός είναι κρίσιμος. Πολλοί SMR προβλέπουν την ενσωμάτωση βασικών εξαρτημάτων του αντιδραστήρα – όπως το δοχείο πίεσης του αντιδραστήρα, η γεννήτρια ατμού και το κύκλωμα ψύξης – σε μία μόνο μονάδα. Αυτή η μονάδα κατασκευάζεται ιδανικά εξ ολοκλήρου σε ένα εργοστάσιο και στη συνέχεια μεταφέρεται στις εγκαταστάσεις του σταθμού παραγωγής ενέργειας».
Συνεπώς, ενώ οι συμβατικοί πυρηνικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής κατασκευάζονται συχνά ως τεράστια, μεμονωμένα έργα σε εργοτάξια, οι σταθμοί SMR θα μπορούσαν να παραχθούν μαζικά βιομηχανικά. Αυτό θα πρέπει να μειώσει τους χρόνους κατασκευής και τους κινδύνους κόστους.
Αυτό πρακτικά θα μπορούσε να σημαίνει παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας «φθηνότερα, ταχύτερα και ασφαλέστερα», κυρίως. Ασφαλέστερα, επειδή ένας απλούστερος σχεδιασμός θα πρέπει να είναι λιγότερο επιρρεπής σε τεχνικά σφάλματα και επειδή το μικρότερο μέγεθος επιτρέπει μεγαλύτερη εξάρτηση από χαρακτηριστικά παθητικής ασφάλειας.
Στρατιωτική χρήση
Σε όλον τον κόσμο υπάρχουν περίπου 100 έργα που βασίζονται σε τεχνολογίες SMR ή AMR (Προηγμένοι Αρθρωτοί Αντιδραστήρες). Ορισμένα από αυτά τα έργα ανεστάλησαν λόγω έλλειψης χρηματοδότησης ή σε πρώιμα στάδια ανάπτυξης και μόνο τρία ήταν έως πέρυσι σε λειτουργία – ένα στην Κίνα και δύο στη Ρωσία.
Μικροί αντιδραστήρες λειτουργούν πάντως εδώ και δεκαετίες, κυρίως στον στρατιωτικό τομέα – για παράδειγμα, σε πυρηνικά υποβρύχια, παγοθραυστικά ή αεροπλανοφόρα.
Τώρα υποτίθεται ότι θα φέρουν επανάσταση στην πολιτική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας. Αποτελούν τη μεγάλη ελπίδα της πυρηνικής βιομηχανίας, παρόλο που, εκτός Ρωσίας και Κίνας, προς το παρόν υπάρχουν μόνο εικονικά ,σε προσομοιώσεις υπολογιστών.
Υψηλό το κόστος
Πίσω από την υπόσχεση «φθηνότερα, ταχύτερα και ασφαλέστερα» κρύβεται μια ολόκληρη σειρά από ανησυχίες -ξεκινώντας από το κόστος. Ο ιστορικός λόγος για τον οποίο αυτοί οι αντιδραστήρες δεν κατάφεραν να κερδίσουν έδαφος στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας για μη στρατιωτικούς σκοπούς, είναι απλός: ήταν πολύ ακριβοί. «Οι μεγάλοι σταθμοί επωφελούνται από οικονομίες κλίμακας, ενώ οι μικροί όχι. Η μαζική παραγωγή θα μπορούσε να το αλλάξει αυτό – αλλά μόνο εάν κατασκευαστεί ένας πραγματικά μεγάλος αριθμός μονάδων. Επομένως, τα ευρωπαϊκά προγράμματα προσπαθούν να ενσωματώσουν τον σχεδιασμό και τη ρύθμιση νωρίς και πέρα από τα εθνικά σύνορα. Αυτό καθίσταται κρίσιμο όταν η επιθυμία για γρήγορη έγκριση σχεδίων αντιδραστήρων και η αμοιβαία αναγνώριση των δοκιμών έγκρισης και ασφάλειας οδηγούν σε αποδυνάμωση των εθνικών απαιτήσεων ασφάλειας. Αυτός ο κίνδυνος δεν μπορεί να αποκλειστεί. Το μικρό δεν σημαίνει αυτόματα και ασφαλές».
«Είναι ήδη γνωστό ότι η πυρηνική τεχνολογία δεν είναι η καλύτερη επιλογή για ενσωμάτωση με Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, καθώς οι τελευταίες είναι τόσο φθηνότερες που είναι ασύμφορο να διατηρούνται οι σταθμοί παραγωγής ενέργειας σε λειτουργία μόνο και μόνο για να αντισταθμιστεί η μεταβλητότητα της αιολικής και της ηλιακής ενέργειας. «Είναι καλύτερο να επενδύουμε σε μπαταρίες, όπως λέει ο Φεντερίκο Μαρία Μπούτερα, ομότιμος καθηγητής Περιβαλλοντικής Τεχνικής Φυσικής στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου.
Μετάθεση κινδύνων
Επιπλέον, υπάρχουν «συστημικοί» κίνδυνοι. Τα συστήματα αυτά δεν έχουν δοκιμαστεί σε μακροχρόνια λειτουργία. Και για να αντικαταστήσουν την ισχύ ενός μεγάλου αντιδραστήρα, χρειάζονται πολλές μονάδες. Το κατά πόσον το άθροισμα πολλών μικρών αντιδραστήρων, ο καθένας με θεωρητικά χαμηλότερο κίνδυνο, είναι τελικά στην πραγματικότητα «ασφαλέστερος» είναι ένα ανοιχτό ερώτημα: «Περισσότερες μονάδες σημαίνουν περισσότερες επαφές, περισσότερες πιθανές δυσλειτουργίες – και ενδεχομένως περισσότερα σημεία επίθεσης για δολιοφθορά ή τρομοκρατία», τονίζουν στρατιωτικοί αναλυτές.
Υπάρχει, επίσης, το ζήτημα των καυσίμων: ορισμένα σχέδια SMR απαιτούν περισσότερο εμπλουτισμένο καύσιμο.
Οι μικροί πυρηνικοί αντιδραστήρες μπορεί να είναι τεχνικά ενδιαφέροντες. Αλλά όποιος τους πουλάει ως λύση πιθανότατα υπόσχεται περισσότερα από όσα μπορούν να προσφέρουν και μεταθέτει τους κινδύνους αντί να τους επιλύει. Και το αν θα γίνουν πραγματικά φθηνότεροι παραμένει αβέβαιο.
Αυτή η παραδοχή δεν διατυπώνεται από τους ειδικούς χωρίς λόγο, αλλά έχει να κάνει με το βιομηχανικό σχέδιο που διαμορφώνεται στην Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες.
Η σχέση της ΕΕ με την πυρηνική ενέργεια
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερες χώρες έχουν σταδιακά κλείσει πυρηνικούς αντιδραστήρες στο έδαφός τους.
Μετά το ξέσπασμα δύο πολέμων στην Ουκρανία και το Ιράν, οι οποίοι αναπόφευκτα έχουν επιπτώσεις στις αλυσίδες εφοδιασμού ενέργειας, η Κομισιόν δηλώνει έτοιμη να επανεξετάσει την ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας για να εξασφαλίσει μεγαλύτερη σταθερότητα για την ευρωπαϊκή οικονομία και βιομηχανία.
Ωστόσο, οι Βρυξέλλες και η πυρηνική ενέργεια είχαν ανέκαθεν μια ασταθή, κατά καιρούς ακόμη και αντιφατική, σχέση. Ακόμα και σε απρόβλεπτες εποχές, ένα ρήγμα έχει αναπτυχθεί στην Γηραιά Ήπειρο μεταξύ δύο ομάδων εθνών: από τη μία πλευρά, χώρες με επικεφαλής τη Γαλλία, οι οποίες δεν είναι πρόθυμες να εγκαταλείψουν την παραγωγή πυρηνικής ενέργειας· από την άλλη, τη Γερμανία και άλλες που έχουν ήδη αποχαιρετήσει την πυρηνική ενέργεια ή πρόκειται να το κάνουν.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενήργησε υποστηρίζοντας την υπόθεση όσων πίεσαν για το κλείσιμο των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, απελευθερώνοντας έτσι σημαντικούς πόρους και επενδύσεις αποκλειστικά για Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας για τον περιορισμό και των εκπομπών CO2.
Μια αξιοσημείωτη αλλαγή σημειώθηκε το 2022, όταν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε υπέρ της λεγόμενης «πράσινης ταξινόμησης», ενός εργαλείου που σχεδιάστηκε για να προσδιορίζει οικονομικές δραστηριότητες συμβατές με την πράσινη ατζέντα και ως εκ τούτου άξιες επένδυσης.
Η πράσινη μετάβαση
Αυτή η απόφαση δεν πέρασε απαρατήρητη, καθώς πυροδότησε σημαντική διαμάχη. Αν και η διαδικασία της πυρηνικής σχάσης δεν απελευθερώνει σημαντικές εκπομπές για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, το μειονέκτημα είναι η απόρριψη ραδιενεργών αποβλήτων , η οποία είναι ιδιαίτερα επιβλαβής για το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία.
Παρά την έντονη συζήτηση, η Επιτροπή φαίνεται τώρα λοιπόν να κλίνει προς την πυρηνική σχάση, δεδομένων και των απρόβλεπτων συνθηκών όπως οι γεωπολιτικές κρίσεις, οι τιμές της ενέργειας και οι διαταραχές στις αλυσίδες εισαγωγής, όπως το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ.
Ενεργοποιούνται εταιρείες
Ήδη αρκετές εταιρείες στην Ευρώπη έχουν αρχίσει να προετοιμάζονται για την στροφή προς τους SMR. Στην Ιταλία για παράδειγμα, εταιρείες όπως οι Enel, Ansaldo Energia και η αμυντική βιομηχανία Leonardo συζητούν πώς θα συμμετέχουν σε διεθνή έργα ανάπτυξη SMR. Αν και το κόστος είναι ακόμη υψηλότερο από την παραδοσιακή πυρηνική ενέργεια, ωστόσο στην Ιταλία η κυβέρνηση Μελόνι θέλει να εγκαταστήσει έως και 42 μονάδες SMR.
Το πώς θα γίνει αυτό και με ποια κεφάλαια είναι ασαφές. Με την « Στρατηγική Επενδύσεων σε Καθαρή Ενέργεια », η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σκοπεύει να παράσχει πάνω από 75 δισεκατομμύρια ευρώ σε χρηματοδότηση μέσω της ΕΤΕπ τα επόμενα τρία χρόνια για να υποστηρίξει τους στόχους της μετάβασης σε καθαρή ενέργεια. Αλλά μέχρι στιγμής για τους SMR υπάρχουν μόνο ψίχουλα: Η Στρατηγική για Μικρούς Αρθρωτούς Αντιδραστήρες που εξηγήθηκε στις Βρυξέλλες , προτείνει δράσεις που θα επιτρέψουν στα κράτη μέλη της ΕΕ που επιδιώκουν αυτήν την τεχνολογία να εγκαταστήσουν τις πρώτες λειτουργικές SMR έως τις αρχές της δεκαετίας του 2030. Η Επιτροπή θα εξετάσει ένα επιπλέον συμπληρωματικό ποσό 200 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Καινοτομίας για την υποστήριξη της ανάπτυξης των πρώτων εμπορικών μονάδων.
Η ψευδαίσθηση της πυρηνικής ενέργειας
Ο Ιταλός φυσικός Τζιουζέπε Ονούφριο, πρώην διευθυντής της Greenpeace Italy, σε ανάλυσή του για τα μοντέλα SMR που βρίσκονται υπό ανάπτυξη στις ΗΠΑ, δείχνει ότι το βιομηχανικό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας θα είναι πάντα 50% υψηλότερο από αυτό των παραδοσιακών σταθμών παραγωγής ενέργειας. Στο δοκίμιο με τίτλο «Η ψευδαίσθηση της πυρηνικής ενέργειας και η επανάσταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας », που συνυπογράφει ο Ιταλός φυσικός, τονίζεται μάλιστα ότι «διάφορες κυβερνήσεις ετοιμάζονται να χρηματοδοτήσουν την προπαγάνδα για την πυρηνική ενέργεια, την οποία θα πληρώνουν όλοι οι πολίτες».
Η επιστροφή στην πυρηνική ενέργεια είναι μια ψευδαίσθηση, ενώ η εστίαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τις βιομηχανικές μπαταρίες και την ηλεκτρική κινητικότητα είναι μια συγκεκριμένη, θετική και μακροπρόθεσμη προοπτική», εξηγεί και ο Τζιάνι Σιλβεστρίνι, πρόεδρος της Exalto Energy & Innovation και επιστημονικός διευθυντής του Kyoto Club.
«Το να κυνηγάμε το πυρηνικό φάντασμα, ενώ οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι ήδη οι φθηνότερες διαθέσιμες τεχνολογίες, κινδυνεύει επομένως να αποτελέσει ένα εξαιρετικά δαπανηρό στοίχημα, όχι μόνο όσον αφορά την καθυστερημένη απαλλαγή από τον άνθρακα, αλλά και για τις τσέπες των πολιτών και των επιχειρήσεων».
