Σημαντική μείωση καταγράφουν τα φυσικά ποτάμια και οι ελεύθερες ποτάμιες διαδρομές στα Βαλκάνια τα τελευταία 13 χρόνια, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη στο πλαίσιο της εκστρατείας «Save the Blue Heart of Europe». Τα Βαλκάνια φιλοξενούν μερικά από τα τελευταία ποτάμια ελεύθερης ροής στην Ευρώπη, ωστόσο η μελέτη αναδεικνύει μια αυξανόμενη απειλή για τη φυσική κληρονομιά της περιοχής.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, την περίοδο αυτή έχουν χαθεί περίπου 2.450 χιλιόμετρα ελεύθερων ποτάμιων διαδρομών, με αποτέλεσμα το ποσοστό των φυσικών ποταμών να μειωθεί κατά 7% σε 13 χρόνια.
Η μελέτη, που ολοκληρώθηκε το 2025 από το Riverwatch και το EuroNatur, εξετάζει 83.824 χιλιόμετρα ποταμών σε 11 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Παράλληλα, θέτει στο επίκεντρο την συνδεσιμότητα των ποτάμιων δικτύων, δηλαδή το κατά πόσο τα ποτάμια παραμένουν ελεύθερα να λειτουργούν ως ενιαία οικοσυστήματα.
Όπως επισημαίνει ο συντονιστής Προγράμματος για το Νερό στο Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), Φανοίκος Σακελλαράκης, τα ποτάμια της υπόλοιπης Ευρώπης αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα από φραγμούς και διακοπές στη ροή τους, γεγονός που εμποδίζει την ελεύθερη επικοινωνία των οργανισμών.
Εκτός από την ποιότητα και τη χημική σύσταση των υδάτων, κρίσιμος παράγοντας είναι και η οικολογική συνδεσιμότητα, δηλαδή το κατά πόσο ένα ποτάμιο δίκτυο κυλάει ελεύθερα χωρίς φράγματα.
Κατάσταση στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα
Στα Βαλκάνια, τα ποτάμια προσπαθούν να διατηρήσουν μια καλή οικολογική κατάσταση και να έχουν τμήματα με ελεύθερη ροή. Ωστόσο, όπως προκύπτει από τη μελέτη για την περίοδο 2012-2025, σημειώθηκε απώλεια 2.500 χιλιομέτρων ελεύθερων ποτάμιων διαδρόμων.
Παράλληλα, τα τμήματα που μετατράπηκαν σε τεχνητούς ταμιευτήρες αυξήθηκαν κατά 18%. Σύμφωνα με την έκθεση, τα ποτάμια κατατάσσονται σε κατηγορίες: φυσικά, ελαφρώς, μετρίως, εκτενώς και σε μεγάλο βαθμό τροποποιημένα.
Στην Ελλάδα, το 35% των ποταμών διατηρεί τη φυσική του κατάσταση, ενώ το 33% έχει υποστεί ήπιες παρεμβάσεις. Περίπου 22-23% των ποταμών χαρακτηρίζονται ως εκτενώς ή σημαντικά τροποποιημένοι. Πάνω από 3.500 χιλιόμετρα ποτάμιων δικτύων έχουν τροποποιηθεί σημαντικά, με τα πιο αλλοιωμένα τμήματα να εντοπίζονται σε μεγάλους ποτάμιους άξονες όπως ο Αλιάκμονας και ο Αχελώος. Παρά ταύτα, η Ελλάδα βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση συγκριτικά με άλλες βαλκανικές χώρες, αν και δεν υπάρχουν αντίστοιχα στοιχεία από προηγούμενη έκθεση.
Σύμφωνα με τον κ. Σακελλαράκη, η Ελλάδα βρίσκεται κοντά στον βαλκανικό μέσο όρο, με χώρες όπως το Μαυροβούνιο να ξεχωρίζουν σε επίπεδο οικολογικής συνδεσιμότητας. Αντιθέτως, γειτονικές χώρες όπως η Αλβανία έχουν υποστεί σημαντική απώλεια ποταμών τα τελευταία χρόνια, γεγονός που επηρεάζει την οικολογική τους ποιότητα.
Απειλές και προκλήσεις για τα ποτάμια
Οι ποταμοί στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια βρίσκονται στο επίκεντρο των προσπαθειών προστασίας και ανάδειξης, με την αντιπλημμυρική προστασία να αποτελεί βασικό ζήτημα. Όμως, οι λύσεις που προτείνονται εστιάζουν περισσότερο στην προστασία υποδομών και ανθρώπινου κεφαλαίου.
Η κλιματική κρίση επιβαρύνει περαιτέρω την κατάσταση, με μείωση των υδάτων αλλά και αυξημένα πλημμυρικά φαινόμενα. Τα ποτάμια βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο διαλόγου για την κατάλληλη προσέγγιση διαχείρισης.
Η διατήρηση των ελεύθερων ποταμών και των πλημμυρικών πεδίων, καθώς και η προστασία της συνδεσιμότητας, αποτελούν πυρήνα μιας ορθολογικής διαχείρισης. Βασικός παράγοντας που υπονομεύει την οικολογική κατάσταση είναι η χωροθέτηση νέων μικρών υδροηλεκτρικών έργων. Στα Βαλκάνια λειτουργούν περισσότερα από 1.800 τέτοια έργα, ενώ πάνω από 3.000 βρίσκονται σε διαδικασία αδειοδότησης.
Στην Ελλάδα, υπάρχουν περίπου 120 μικρά υδροηλεκτρικά έργα, κυρίως σε περιοχές υψηλής οικολογικής αξίας όπως η Πίνδος, και πάνω από 500 σε διάφορα στάδια αδειοδότησης. Παρά τον αριθμό τους, αυτά τα έργα καλύπτουν μόλις το 1,6% της ηλεκτρικής παραγωγής της χώρας.
Η ανάγκη για έναν νέο χωροταξικό σχεδιασμό στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι επιτακτική, καθώς το ισχύον πλαίσιο θεωρείται ξεπερασμένο (τελευταία αναθεώρηση το 2008). Επιπλέον, απαιτείται η εφαρμογή του ευρωπαϊκού κανονισμού για την αποκατάσταση της φύσης, ο οποίος ορίζει την απελευθέρωση 25.000 χιλιομέτρων ποταμών έως το 2030.
Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας βρίσκεται ήδη σε διαδικασία κατάρτισης εθνικού σχεδίου για την αποκατάσταση της φύσης, με συμβολή του MedINA, ώστε να εντοπιστούν περιοχές που μπορούν να υποστηριχθούν με δράσεις αποκατάστασης της οικολογικής συνδεσιμότητας και να προστατευθούν οι περιοχές υψηλής οικολογικής αξίας.
