Της Εύας Καλογήρου
Η ανεξέλεγκτη χρήση των social media από παιδιά και εφήβους εξελίσσεται σε μία από τις σοβαρότερες προκλήσεις για τη σύγχρονη ψυχική υγεία. Πότε η ψηφιακή ενασχόληση παύει να είναι αθώα και μετατρέπεται σε εξάρτηση; Ποια σημάδια στην καθημερινή συμπεριφορά πρέπει να ανησυχήσουν γονείς και εκπαιδευτικούς και ποιοι μηχανισμοί ωθούν τους νέους σε επικίνδυνες διαδικτυακές προκλήσεις;
Με αφορμή την πρόσφατη εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στη Λάρισα με θέμα τον εθισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο ψυχίατρος παιδιών και εφήβων, Διδάκτωρ στην Ιατρική Σχολή του ΠΘ και Ειδικός στον Εθισμό στο Διαδίκτυο και στο Gaming Κωνσταντίνος Σιώμος, μιλά στη LarissaPress για τον ρόλο των πλατφορμών, την ευθύνη της οικογένειας και του σχολείου, αλλά και για τη σημασία της πρόληψης μέσω της ανάπτυξης της ψηφιακής νοημοσύνης από τις μικρές ηλικίες.
Ακολουθεί η συνέντευξη:
κ. Σιώμο, πότε η ενασχόληση ενός παιδιού ή εφήβου με τα social media παύει να είναι “αθώα” και μετατρέπεται σε εξάρτηση;
Η ενασχόληση ενός παιδιού ή εφήβου με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παύει να θεωρείται υγιής και μετατρέπεται σε εξάρτηση όταν η χρήση τους αρχίζει να παρεμβαίνει αρνητικά στην καθημερινή του λειτουργικότητα και την ψυχική του υγεία.
Ποια σημάδια στην καθημερινή συμπεριφορά πρέπει να ανησυχήσουν περισσότερο τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς;
Ένα πρότυπο μόνιμης ή επαναλαμβανόμενης συμπεριφοράς στη χρήση των social media που εκδηλώνεται με:
- Μειωμένο έλεγχο (π.χ., έναρξη, συχνότητα, ένταση, διάρκεια, πλαίσιο).
- Αύξηση της προτεραιότητας στη διαδικτυακή επικοινωνία, στον βαθμό που να υπερισχύει έναντι των άλλων συμφερόντων ζωής και των καθημερινών δραστηριοτήτων.
- Συνέχιση ή κλιμάκωση της δραστηριότητας παρά την εμφάνιση αρνητικών συνεπειών.
Τα επικίνδυνα διαδικτυακά challenges αυξάνονται συνεχώς. Τι ωθεί τους νέους να συμμετέχουν σε αυτά και πόσο σοβαρές μπορεί να είναι οι συνέπειες;
Η ψυχολογία πίσω από τη συμμετοχή ανηλίκων σε επικίνδυνες προκλήσεις βασίζεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων:
Ανάγκη για Κοινωνική Αποδοχή: Οι έφηβοι επιδιώκουν την προσοχή και την έγκριση των συνομηλίκων τους. Τα “likes” και οι κοινοποιήσεις λειτουργούν ως άμεση νευροχημική επιβράβευση, ενισχύοντας την επιθυμία για επανάληψη.
Ανώριμος Προμετωπιαίος Φλοιός: Η περιοχή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για τον έλεγχο των παρορμήσεων και την αξιολόγηση των κινδύνων δεν έχει ολοκληρώσει την ανάπτυξή της στους νέους. Αυτό τους κάνει πιο επιρρεπείς σε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές χωρίς να αναλογίζονται τις μακροπρόθεσμες συνέπειες.
Φόβος του Αποκλεισμού (FOMO): Η επιθυμία να “ανήκουν” κάπου και ο φόβος μήπως μείνουν έξω από μια τάση που ακολουθούν οι φίλοι τους είναι ισχυρά κίνητρα.
Επίδραση Αλγορίθμων: Οι πλτφόρμες συχνά προωθούν περιεχόμενο που προκαλεί έντονες αντιδράσεις, κάνοντας τις επικίνδυνες προκλήσεις να φαίνονται πιο δημοφιλείς και “κανονικές” από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.
Σε ποιον βαθμό φέρουν ευθύνη οι ίδιες οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης στη δημιουργία εθιστικών συμπεριφορών στους ανηλίκους;
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης φέρουν σημαντική ευθύνη για τη δημιουργία εθιστικών συμπεριφορών, καθώς χρησιμοποιούν τεχνικές σχεδιασμού που στοχεύουν άμεσα στο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου των ανηλίκων. Ενσωματώνουν χαρακτηριστικά που έχουν σχεδιαστεί για να κρατούν τους χρήστες συνδεδεμένους όσο το δυνατόν περισσότερο:
Άπειρη Κύλιση (Infinite Scrolling): Καταργεί τα φυσικά σημεία διακοπής, οδηγώντας σε αυτόματη και παρατεταμένη κατανάλωση περιεχομένου.
Οι ειδοποιήσεις λειτουργούν ως εξωτερικοί ερεθισμοί που διακόπτουν τη συγκέντρωση και προκαλούν την ανάγκη για διαρκή έλεγχο.
Μεταβλητή Ανταμοιβή (Likes & Streaks): Η αβεβαιότητα για το αν θα υπάρξει κάποια νέα αλληλεπίδραση απελευθερώνει ντοπαμίνη, παρόμοια με τη λειτουργία των τυχερών παιχνιδιών.
Η Αυστραλία είναι η πρώτη χώρα στον κόσμο όπου με νόμο απαγορεύει την πρόσβαση των ανηλίκων κάτω των 16 ετών στα social media με στόχο την προστασία της ψυχικής τους υγείας. Η χώρα μας εφαρμόζει από το 2025 την Εθνική Στρατηγική Προστασίας Ανηλίκων, η οποία περιλαμβάνει αυστηρότερους ελέγχους ηλικίας και μέτρα για τον περιορισμό της πρόσβασης σε παιδιά κάτω των 15-16 ετών.
Τι μπορούν να κάνουν πρακτικά οι γονείς και το σχολείο για να προστατεύσουν τα παιδιά χωρίς αυστηρές απαγορεύσεις που οδηγούν σε αντίδραση;
Στην εποχή της 4ης Βιομηχανικής επανάστασης, του σύνθετου ψηφιακού περιβάλλοντος και των παθολογικών συμπεριφορών που αναπτύσσονται σε αυτό η ενίσχυση της ψηφιακής νοημοσύνης των μαθητών είναι απαραίτητη. Η ψηφιακή νοημοσύνη (DQ) αποτελεί μονάδα μέτρησης της ικανότητας κοινωνικής, συναισθηματικής και γνωστικής προσαρμογής στην πολύπλοκη ψηφιακή ζωή. Η νοημοσύνη αυτή αναφέρεται σε οκτώ αλληλοεφαπτόμενα πεδία:
- Ταυτότητα (digital identity). Η ικανότητα δημιουργίας και διαχείρισης μιας επώνυμης ψηφιακής ταυτότητας και online παρουσίας. Οφείλουμε όλοι μας να αναστοχαζόμαστε υπεύθυνα για το ποιες είναι οι επιπτώσεις και οι επιδράσεις αυτής της παρουσίας ώστε να εκπαιδεύσουμε άλλους.
- Βέλτιστη χρήση (digital use). Η ικανότητα χρήσης των ψηφιακών μέσων, κατά τρόπο που θα προλαμβάνει προβληματικές online συμπεριφορές, θα δημιουργεί νέες ευκαιρίες και θα εξασφαλίζει μια υγιή ισορροπία μεταξύ online και offline ζωής. Η επίτευξη του μέτρου αποτελεί πάντοτε ένα μεγάλο ζητούμενο στη σύγχρονη εποχή.
- Προστασία (digital security). Η ικανότητα διαχείρισης online διακινδυνεύσεων και κινδύνων, όπως λ.χ. ο κυβερνοεκφοβισμός (cyberbullying), η αποπλάνηση ανηλίκου (grooming), η κλοπή ταυτότητας και προσωπικών δεδομένων (fishing), η οικονομική εκμετάλλευση, ο προσηλυτισμός, η ριζοσπαστικοποίηση κ.τ.λ.
- Ασφάλεια (digital safety). Η ικανότητα ανίχνευσης και αποφυγής κυβερνοαπειλών (πχ, hacking, scams, malware, adware), αλλά και κατανόησης και εφαρμογής βέλτιστων πρακτικών (best practices) και κατάλληλων εργαλείων ασφάλειας (security tools).
- Συναισθηματική νοημοσύνη (digital emotional intelligence). Η ικανότητα να θέτει κανείς τον εαυτό του στη διανοητική και ψυχοσυναισθηματική κατάσταση ενός άλλου προσώπου στο πλαίσιο της online αλληλεπίδρασης. Η ψηφιακή ενσυναίσθηση (empathy) αποτελεί θεμελιώδη αξία ανάπτυξης των online δικτύων και του ψηφιακού πολιτισμού εν γένει.
- Επικοινωνία (digital communication). Η ικανότητα αποτελεσματικής επικοινωνίας και συνεργασίας, όπως επίσης και οικοδόμησης ισότιμων και αλληλέγγυων σχέσεων, μέσω της αναστοχαστικής χρήσης των ψηφιακών μέσων.
- Αλφαβητισμός (digital literacy). Η ικανότητα αναζήτησης, αξιολόγησης, υπεύθυνης χρήσης, διαμοιρασμού και παραγωγής περιεχομένου στο διαδίκτυο. Η ψηφιακή εγγραματοσύνη αφορά επίσης στην οριζόντια ικανότητα κριτικής υπολογιστικής σκέψης (computational thinking).
- Δικαιώματα (digital rights). Η ικανότητα κατανόησης και προάσπισης προσωπικών και νομικών δικαιωμάτων (πχ, ιδιωτικότητα, πνευματική ιδιοκτησία, ελευθερία της έκφρασης και του λόγου, πρόσβαση στην πληροφόρηση και στην ενημέρωση κτλ). Η ενίσχυση της ψηφιακής δημόσιας σφαίρας συνδέεται με πολιτικές ψηφιακής εισδοχής (digital inclusion) και διάχυσης ψηφιακών δικαιωμάτων, όπως επίσης και με την ουσιαστική ανάπτυξη και δυναμική μιας (πολυδεκτικής) ψηφιακής κοινωνίας πολιτών.
Πότε είναι απαραίτητη η παρέμβαση ειδικού και ποια είναι τα βασικά βήματα αντιμετώπισης της εξάρτησης;
Συνήθως οι γονείς στην Ελλάδα δεν δρουν προληπτικά. Αν επισκεφτείς τον ειδικό στα 15 έτη του παιδιού και η εξαρτητική συμπεριφορά υπάρχει καιρό πριν, έχεις καθυστερήσει.
Το σκληρό γκρουπ των εθισμένων νέων παγκοσμίως είναι από 12 έως 23 ετών. Δηλαδή από την πρώιμη και όψιμη εφηβεία, μέχρι τα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής. Κανένας από τους εξαρτημένους σε εκείνες τις ηλικίες δεν θέλει να απευθυνθεί σε ειδικό, για να αλλάξει τη συμπεριφορά του όσο επιβλαβής και να είναι για τον ίδιο. Και πολλές φορές παρατηρείται πως δεν έχουν ενσυναίσθηση το πόσο πολύ βλάπτουν τον εαυτό τους. Οι γονείς το παρατηρούν αυτό, αλλά αντιδρούν με καθυστέρηση ελπίζοντας πως το παιδί κάποια μέρα θα ωριμάσει. Το παιδί από την πλευρά του θεωρεί κεκτημένο του ότι έτσι πρέπει να φέρεται και είναι δύσκολο ο γονιός να παρέμβει για να αλλάξει τη συμπεριφορά αυτή χωρίς σύγκρουση. Ο Παιδοψυχίατρος μπορεί να δράσει αρχικά συμβουλευτικά στο παιδί και στην οικογένεια στην ηλικία του δημοτικού, χρόνια πριν εκδηλωθεί η συμπεριφορά εξάρτησης. Η άρνηση του προβλήματος είναι μεγάλο εμπόδιο στη θεραπεία και στην εφηβεία το βλέπουμε συχνά με την συγκεκριμένη διαταραχή. Εκεί μπορούμε να βοηθήσουμε μόνο τους γονείς. Πρέπει να τους βοηθήσουμε να αλλάξουν την χαλαρή στάση τους απέναντι στο πρόβλημα του παιδιού τους, να θέτουν ξεκάθαρα όρια στις μικρότερες ηλικίες και να διαπραγματεύονται με τους εφήβους για μια πιο υγιή διαδικτυακή συμπεριφορά. Χωρίς σύγκρουση όμως δεν γίνεται τίποτα, όταν έχουμε φτάσει σε αυτό το σημείο. Οπότε καλύτερο από τη σύγκρουση, είναι να προλάβεις κάτι από την αρχή και να εκπαιδεύσεις το παιδί στην ορθή χρήση των ψηφιακών μέσων.
Αν μπορούσατε να στείλετε ένα μήνυμα στους εφήβους αλλά και στους γονείς τους για τη χρήση των social media, ποιο θα ήταν αυτό;
Στους γονείς θα πρότεινα με τη συμπεριφορά τους να αποτελέσουν ένα θετικό παράδειγμα για τα παιδιά τους στην ορθή χρήση των social media.
Στους εφήβους θα έστελνα το μήνυμα ως ευχή «Εσύ ορίζεις τον αλγόριθμο, όχι αυτός εσένα».
