Η διατύπωση είναι σκληρή, σχεδόν προσβλητική: η Generation Z «δεν είναι έτοιμη να δουλέψει». Κι όμως, αυτή ακριβώς η φράση ακούγεται ολοένα και συχνότερα σε γραφεία ανθρώπινου δυναμικού, σε επιχειρηματικά φόρα και —πλέον— σε μεγάλα διεθνή μέσα.
Όχι ως σύνθημα, αλλά ως διάγνωση. Μια διάγνωση που δεν αφορά τεμπελιά, αλλά ετοιμότητα. Και που, όσο άβολη κι αν είναι, δεν μπορεί να απορριφθεί απλώς ως στερεότυπο.
Αφετηρία της συζήτησης αποτέλεσε πρόσφατο ρεπορτάζ του CNBC, το οποίο εστιάζει στη Βρετανία: σχεδόν ένα εκατομμύριο νέοι 16–24 ετών βρίσκονται εκτός εργασίας, εκπαίδευσης και κατάρτισης. Δεν δουλεύουν, δεν σπουδάζουν, δεν καταρτίζονται. Και το χειρότερο; Ένα μεγάλο ποσοστό τους δεν αναζητά καν εργασία. Το φαινόμενο έχει λάβει τέτοιες διαστάσεις ώστε η βρετανική κυβέρνηση μιλά πλέον ανοιχτά για κρίση. Είναι οι NEETs, οι νέοι που μένουν στο πατρικό τους και δεν κάνουν τίποτα – το ποσοστό των οποίων είναι εξαιρετικά υψηλό και στην Ελλάδα, με τον Στράτο Στρατηγάκη να εξηγεί σε πρόσφατο άρθρο του στη Ναυτεμπορική, γιατί συμβαίνει εδώ.
Το άρθρο του CNBC καταγράφει κάτι που πολλοί εργοδότες λένε κατ’ ιδίαν εδώ και χρόνια: πολλοί νέοι μπαίνουν στην αγορά εργασίας χωρίς βασικές επαγγελματικές και κοινωνικές δεξιότητες. Όχι επειδή δεν είναι έξυπνοι ή καταρτισμένοι, αλλά επειδή δεν είναι εξοικειωμένοι με το τι σημαίνει εργασιακή καθημερινότητα. Δεν τους λείπουν τα πτυχία. Τους λείπουν τα soft skills – από την επικοινωνία έως τη λειτουργία στο πλαίσιο ομάδας.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πανδημία έπληξε δυσανάλογα τη Gen Z. Οι σημερινοί 20άρηδες έχασαν κρίσιμα χρόνια φυσικής παρουσίας σε σχολεία, πανεπιστήμια και πρώτες δουλειές. Έμαθαν να επικοινωνούν πίσω από οθόνες, να σπουδάζουν εξ αποστάσεως, να εργάζονται — όταν εργάζονταν — χωρίς κοινωνική τριβή.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα πραγματικό έλλειμμα δεξιοτήτων: επικοινωνία, συνεργασία, διαχείριση σύγκρουσης, αντοχή στην κριτική.
Όμως εδώ αρχίζει το δύσκολο κομμάτι της συζήτησης. Γιατί, αν μείνουμε μόνο στην πανδημία, καταλήγουμε άθελά μας να αφαιρούμε κάθε ευθύνη από την ίδια τη γενιά. Και αυτό δεν είναι ακριβές.
Πολλοί εργοδότες περιγράφουν μια γενιά που εισέρχεται στον χώρο εργασίας με ισχυρή αίσθηση δικαιωμάτων, αλλά αδύναμη αίσθηση υποχρεώσεων. Νέοι εργαζόμενοι που διεκδικούν ευελιξία, νόημα, ψυχική ισορροπία και σεβασμό — συχνά απολύτως δικαιολογημένα.
Αλλά οι ίδιοι δυσκολεύονται να αποδεχθούν ιεραρχία, κανόνες, ωράρια ή την ιδέα ότι η πρώτη δουλειά δεν είναι πάντα συναρπαστική.
Δεν πρόκειται για ηθική καταδίκη. Πρόκειται για παρατήρηση που επαναλαμβάνεται με συνέπεια. Σε πολλές επιχειρήσεις, ιδιαίτερα σε κλάδους που απαιτούν πειθαρχία και φυσική παρουσία, καταγράφεται αυξημένη φθορά προσωπικού στις πολύ νεαρές ηλικίες. Νέοι προσλαμβάνονται και αποχωρούν γρήγορα — όχι επειδή απολύονται, αλλά επειδή απογοητεύονται.
Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότερες επιχειρήσεις προτιμούν να επαναφέρουν συνταξιούχους ή μεγαλύτερους εργαζόμενους, ακόμη και με μερική απασχόληση. Όχι επειδή είναι πιο παραγωγικοί τεχνολογικά, αλλά επειδή είναι πιο προβλέψιμοι: ξέρουν να τηρούν ωράρια, να ακολουθούν οδηγίες, να διαχειρίζονται πίεση.
Μια αγορά εργασίας που δεν συγχωρεί
Την ίδια στιγμή, όμως, η αγορά εργασίας δεν προσφέρει πια τα «μαλακά» πρώτα σκαλοπάτια που είχαν προηγούμενες γενιές.
Οι δουλειές του Σαββατοκύριακου, τα καλοκαιρινά μεροκάματα, οι μικρές άτυπες εργασίες που λειτουργούσαν ως «σχολείο» εργασιακής πειθαρχίας έχουν σχεδόν εξαφανιστεί. Στη θέση τους υπάρχει ένας ψηφιακός, απρόσωπος μηχανισμός αιτήσεων, αλγορίθμων και αυτοματοποιημένων απορρίψεων.
Οι θέσεις εισόδου μειώνονται, η τεχνητή νοημοσύνη αντικαθιστά ρόλους χαμηλής εμπειρίας και ο ανταγωνισμός είναι ακραίος.
Νέοι καλούνται να είναι ταυτόχρονα ώριμοι, παραγωγικοί, ευέλικτοι και ανθεκτικοί — χωρίς να τους έχει δοθεί ποτέ ο χώρος και ο χρόνος να τα μάθουν όλα αυτά.
Δεν είναι άρνηση της δουλειάς — είναι σύγκρουση προσδοκιών
Η Gen Z δεν απορρίπτει την εργασία συλλήβδην. Απορρίπτει, όμως, ένα μοντέλο που βλέπει τη δουλειά αποκλειστικά ως υποχρέωση και όχι ως σχέση αμοιβαίας δέσμευσης. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η στάση συναντά μια αγορά που, υπό πίεση, ζητά άμεση απόδοση και ελάχιστη ανοχή στην «εκπαίδευση χαρακτήρα».
Έτσι δημιουργείται μια σύγκρουση προσδοκιών: οι εργοδότες ζητούν ετοιμότητα, οι νέοι ζητούν κατανόηση. Και στο κενό ανάμεσα στα δύο, χάνεται μια ολόκληρη γενιά.
Το δύσκολο συμπέρασμα
Η αλήθεια βρίσκεται —όπως συνήθως— στη μέση. Οι εκπρόσπωποι της Gen Z δεν είναι τεμπέληδες. Είναι όμως συχνά καλομαθημένοι. Το σύστημα δεν είναι απαραίτητα εχθρικό. Είναι όμως απροετοίμαστο για τις ανάγκες μιας νέας γενιάς.
Αν συνεχίσουμε να μιλάμε μόνο για «ευθύνες των νέων», θα χάσουμε το παιχνίδι. Αν μιλάμε μόνο για «αποτυχία του συστήματος», θα καλλιεργήσουμε μια γενιά χωρίς αίσθηση ευθύνης. Το πραγματικό στοίχημα είναι να ξαναχτιστεί η γέφυρα: με πραγματικές μαθητείες, με σταδιακή ένταξη στην εργασία, αλλά και με ξεκάθαρα όρια, κανόνες και προσδοκίες.
Γιατί η Gen Z δεν χρειάζεται λιγότερη δουλειά. Χρειάζεται καλύτερη προετοιμασία — και λιγότερες ψευδαισθήσεις.
